Obrzędowość
Obrzędowość rodzinna
Obrzędowość rodzinna związana jest z najważniejszymi momentami życia człowieka – jego narodzinami, ślubem, a więc założeniem nowej rodziny, oraz śmiercią. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu w kulturze ludowej podlaskich Białorusinów z każdym z tych wydarzeń łączyło się niezwykłe bogactwo wierzeń, zwyczajów i obrzędów.
Obrzędowość rodzinna podlaskich Białorusinów
Wstęp
Obrzędowość rodzinna związana jest z najważniejszymi momentami życia człowieka, jego narodzinami, ślubem, a więc założeniem nowej rodziny oraz śmiercią. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu w kulturze ludowej podlaskich Białorusinów z każdym z tych wydarzeń łączyło się niezwykłe bogactwo wierzeń, zwyczajów i obrzędów. Druga połowa XX i początek XXI wieku, to czas szybkiego zaniku tych kultywowanych często przez całe wieki tradycji. Przedstawiony poniżej opis obrzędowości rodzinnej jest tylko ich ogólnym zarysem, bowiem choć chrzest, wesele i pogrzeb miały swój określony, utrwalony tradycją, przebieg, to różniły się w wielu szczegółach, np. nazewnictwem gwarowym czy też towarzyszącymi pieśniami. Najczęściej te odrębności wynikały z niejednolitego momentu zaniku dawnych zwyczajów, wierzeń i obrzędów na obszarze wschodniego Podlasia.
Bogactwo folkloru śpiewnego związanego z obrzędowością rodzinną wynikało przede wszystkim z zachowania dawnych, kultywowanych przez całe pokolenia form melodycznych i tekstowych, ale było również wynikiem wpływów z sąsiednich regionów. Pieśni i obrzędy chrzcinne podlaskich Białorusinów były bardzo zróżnicowane, występuje w nich szeroki zakres tematyki, od lirycznej po swawolną, odnoszącą się do kumów. Pieśni śpiewane podczas obrzędowego poczęstunku kaszą miały bardzo dawny rodowód melodyczny i tekstowy. Bez wątpienia najbogatszy folklor muzyczny i tekstowy związany był z obrzędowością weselną. W pieśniach weselnych w szczególny sposób widoczna jest ich wielowariantowość, co jest wynikiem ustnego przekazu z pokolenia na pokolenie. Mamy tu również ogromne zróżnicowanie ich długości, od prostych, dwuwersowych po formy bardzo długie, z wielokrotnie powtarzanym refrenem. Pieśni pogrzebowe posiadają wyjątkowo bogatą sferę emocjonalną związaną z koniecznością akceptacji odejścia bliskiej osoby. Odrębną grupę stanowią tutaj lamenty, czyli wypowiedzi osób będących w bliskich relacjach ze zmarłymi, w których szczególnie podkreślano ich zalety, a także ukazywano, jak wielką stratą dla całej rodziny jest ich odejście.
Obrzędowość kalendarzowa
Podlasie należy do regionów, w których z obrzędowością doroczną i rodzinną wiązało się wyjątkowe bogactwo zwyczajów, obrzędów i wierzeń, co wynikało z jego położenia na pograniczu etniczno-językowo-religijnym. Można z całą pewnością stwierdzić, że ta wyjątkowa różnorodność świata muzycznego Podlasia powstała w wyniku wzajemnego przenikania się tradycji polskich i białoruskich. Każdemu obrzędowi towarzyszyły pieśni, które były jego integralną częścią. Pieśń bowiem w kulturze ludowej była komunikatem językowym, pełnym emocjonalnych treści, który był adresowany do wszystkich uczestników lokalnej społeczności. Właściwą rolę pieśni w poszczególnych obrzędach i zwyczajach można zrozumieć tylko i wyłącznie wówczas, kiedy zostanie uwzględniony kontekst, w którym były wykonywane, toteż w niniejszym zarysie oprócz samych tekstów pieśni zamieszczono opisy towarzyszących im zwyczajów, obrzędów i wierzeń.
Cechą niezwykle charakterystyczną białoruskich, ludowych pieśni jest ich wielowariantowość. Przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie często ulegały przekształceniom wynikającym z zawodności ludzkiej pamięci, chęci wprowadzenia nowych treści, czy też łączenia ze sobą dwóch lub więcej pieśni.
Niestety podobnie jak dawne obrzędy i zwyczaje, także towarzyszące im pieśni ulegają zanikowi oraz zapomnieniu. Stąd każdy sposób ich utrwalenia (zapisania bądź nagrania) należy uznać za cenny wkład w zachowanie i przekazanie następnym pokoleniom dziedzictwa kulturowego regionu. Jak widać na przykładzie działalności Stefana Kopy, praca nawet jednej osoby może przynieść niezwykle bogaty plon, jeśli tylko będzie wykonywana z prawdziwą pasją i pełnym zaangażowaniem.