Stefan
Kopa
2 października 1945 – 11 kwietnia 2023
Stefan Kopa był jednym z najważniejszych badaczy, wykonawców i popularyzatorów tradycyjnej muzyki ludowej Białorusinów Podlasia — folklorystą, muzykiem, śpiewakiem ludowym, autorem śpiewników oraz oddanym animatorem życia kulturalnego regionu. Jego działalność przez ponad pół wieku stała się fundamentem współczesnej wiedzy o muzyce i pieśniach tradycyjnych Białorusinów Białostocczyzny, a jego spuścizna pozostaje jednym z najcenniejszych zasobów niematerialnego dziedzictwa kulturowego tego obszaru.
Urodził się 2 października 1945 r. we wsi Malinniki pod Bielskiem Podlaskim. Po ukończeniu II Liceum Ogólnokształcącego z BJN w Bielsku Podlaskim kontynuował edukację w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Kielcach (obecnie Uniwersytet Jana Kochanowskiego), co ukształtowało jego późniejsze podejście do edukacji kulturowej i pracy z młodzieżą.
Od wczesnych lat był związany z badaniem i dokumentowaniem lokalnej tradycji muzycznej. Prowadził liczne ekspedycje terenowe po wsiach i miasteczkach Podlasia, z magnetofonem nagrywając pieśni, opowieści, zwyczaje i obrzędy przekazywane ustnie przez mieszkańców. Efektem tych badań stało się archiwum dźwiękowe liczące tysiące nagrań, z których wiele powstało w mało znanych społecznościach — m.in. w Kuźnicy, Janowie, Mielniku i Nurcu — i które dokumentują autentyczny białoruski repertuar śpiewaczy oraz wykonania lokalnych instrumentalistów.
Przez dziesięciolecia współpracował z licznymi zespołami folklorystycznymi i śpiewaczymi, a przez około 35 lat był liderem gródeckiego zespołu „Rasśpiawany Haradok”, z którym prowadził próby, koncerty i prezentacje repertuaru tradycyjnego. Jako muzyk potrafił zarówno wykonywać pieśni w formie klasycznej, jak i adaptować je do współczesnych ustawień — łącząc szacunek dla tradycji z przystępną dla szerszej publiczności formą wykonawczą.
Równolegle do działalności terenowej i estradowej Stefan Kopa był autorem i redaktorem licznych śpiewników muzycznych. Jego publikacje, takie jak Pieśni Chrzcinne Wschodniej Białostocczyzny, Pieśni Ziemi Bielskiej, Pieśni Białoruskie Ziemi Sokólskiej czy Pieśni Białoruskie Ziemi Gródeckiej, stały się kluczowymi źródłami dla badaczy, wykonawców i nauczycieli folkloru, a także pomagały szerzyć wiedzę o lokalnej kulturze poza regionem.
Działalność Kopy wykraczała poza repertuar i badania — był także aktywnym animatorem kultury mniejszości białoruskiej w Polsce. Jego praca obejmowała edukację muzyczną, organizację wydarzeń kulturowych, współpracę z instytucjami kultury i zaangażowanie w lokalne inicjatywy społeczne. Dzięki jego działaniom wiele lokalnych pieśni i tradycji nie zanikło w warunkach przemian społecznych i urbanizacyjnych, lecz znalazło trwałe miejsce w świadomości kolejnych pokoleń.
Stefan Kopa zmarł 11 kwietnia 2023 r. w wieku 78 lat, pozostawiając po sobie nadzwyczaj bogate archiwum i trwały wpływ na życie kulturalne Podlasia. Został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Białymstoku. Jego praca jest obecnie kontynuowana przez Centrum Kultury Białoruskiej w Białymstoku, które podejmuje działania mające na celu digitalizację, opracowanie i udostępnienie jego zbiorów szerokiej publiczności — m.in. poprzez projekty archiwalne i specjalne publikacje.