Dożynki obrzędowość kalendarzowa

Dożynkom obchodzonym przez podlaskich Białorusinów zawsze towarzyszyły pieśni o bardzo zbliżonej do siebie budowie strof oraz niemal jednakowym, wspólnym refrenie: Plon niesiemy, plon, iż można mówić raczej o jednej pieśni śpiewanej w wielu wariantach. Poza wspomnianą prostą frazą Plon niesiemy, plon, zanotowano również wersje bardziej rozbudowane: Plon niesiemy, plon w jegomości dom, żeby żytko plonowało, bardzo duże kłosy miało. Plon niesiemy, plon czy też: Plon niesiemy, plon, swojemu panu w dwor oraz Plon niesiemy, plon w swój rodzinny dom. Dwie pierwsze wersje pochodzą niewątpliwie z czasów pańszczyźnianych, ostatnia powstała później, po uwłaszczeniu.

Sama pieśń, z niemal jednakową treścią poszczególnych strof, była szeroko rozpowszechniona od wschodniego Mazowsza po ziemie leżące wokół Słonima i Lidy, a więc znajdujące się na obszarze zachodniej Białorusi. Cała pieśń składała się od jednej do kilkunastu rymujących się, dwuwierszowych strof. Gdy śpiewano ją w trakcie uroczystości dożynkowych we dworze, to układ poszczególnych strof, ich treść była dość ściśle związana z przebiegiem sytuacji obrzędowej. Wraz z upływem czasu, kiedy coraz rzadziej obchodzono dożynki w majątkach ziemskich, poszczególne strofy śpiewano w dowolnej kolejności. Niektóre z nich przybrały wręcz formę odrębnych przyśpiewek.

Treść pieśni dożynkowych grupowała się wokół dwóch tematów: żartobliwie sformułowanych próśb żniwiarzy do dziedzica, aby przygotował jak najobfitszą ucztę dożynkową oraz humorystycznych przyśpiewek kierowanych do właściciela majątku lub członków jego rodziny, a dotyczących zazwyczaj zewnętrznego wyglądu tych osób. Stosunkowo nieliczne strofy kierowano do Boga, w podziękowaniu za opiekę w czasie żniw i szczęśliwe ich zakończenie. Motyw ten występuje w niżej zamieszczonej pieśni:

Dażali żytko aż do odłohu,

Dziękujemy wszyscy Panu Bogu.

Plon niesiemy, plon!

Swojemu panu w dwor.

A tam na łuhu kumkali żaby,

Dażali żyto staryje baby.

Plon niesiemy, plon!

Zaprahaj panie siwca żerebca,

I jedź po horełku aż do Królewca.

Plon niesiemy, plon!

Nie żałuj panie boczki miedoczku,

Nażali żyta jako ljedoczku.

Plon niesiemy, plon!

Dażali żyto wyżniem i pszonki,

A ty paniczu starajsia żonki.

Plon niesiemy, plon!

Nie żałuj panie biełego syra,

Dasz tobie Pan Bóg dobrego syna.

Plon niesiemy, plon!

(Topolany, gm. Michałowo)

Rozbudowana forma refrenu, który ma charakter życzeń składanych gospodarzowi występuje w pieśni z Wierzchlesia:

Dażali żyto aż do granicy,

A ty panie przynieś szklankę goralicy.

Plon niesiemy, plon w jegomości dom!

Żeby żytko plonowało, bardzo duże kłosy miało.

Plon niesiemy, plon w jegomości dom!

(Wierzchlesie, gm. Szudziałowo)

Wśród podlaskich Białorusinów słowo plon często zastępowano przez klon, bądź kljon, np.:

Dażali żyto, wyhnali wołka,

A u naszego pana siwa hołowka.

Klon niesiemy, klon,

Naszemu panu w dwor!

Żeby my zdrowo klon klonowali,

I na drugi rocek znów docekali.

Dażali żyto, wyhnali lisa,

A u naszego pana hołowa łysa.

Klon niesiemy, klon,

Naszemu panu w dwor!

Dażali żyto aż do granicy,

Daj panie piwa pół szklanicy.

Klon niesiemy, klon,

Naszemu panu w dwor!

Dażali żytko aż do granicy,

A nasz gospodarz pieniądze liczy.

Klon niesiemy, klon,

Naszemu panu w dwor!

(Stara Łuplanka, gm. Michałowo)

Częstokroć samo znaczenie śpiewanej strofy było kwestią drugorzędną, większą wagę przywiązywano do zachowania rymowanego układu dwuwiersza:

Dażali żyto aż do granicy,

A u naszoho pana szyrokie nohawicy.

Plon niesiemy, plon!

Dażali żyto aż do darogi,

A u naszoho pana krywyje nogi.

Plon niesiemy, plon!

A nasza pani w wielkim kłopocie,

Bo porozrzucała garnki na płocie.

Plon niesiemy, plon!

Dażali żyto aż do granicy,

Wyhnali zajca spod perepelicy.

Plon niesiemy, plon!

(Kowale, gm. Kuźnica)

Radość żniwiarzy z zakończonej pracy widoczna jest w krótkiej pieśni z Orzeszkowa zanotowanej przez Stefana Kopę:

Wże j my żytko dożali,

Pierepjuołku ubrali

Snopyki powjazali,

Kob na druhi ruok dożdali.

(Orzeszkowo, gm. Hajnówka)