Witowo POWIAT HAJNOWSKI / GMINA DUBICZE CERKIEWNE

Witowo: gwarowo: „witowo” (z akcentem na ostatnią sylabę), „witowa”, przymiotnik „witowśki”.

Dzisiejsza wieś Witowo, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w połowie XVI w. – jako tzw. ulicówka – w wyniku reformy rolnej zwanej pomiarą włóczną, poprzez scentralizowanie (skomasowanie) już wcześniej istniejących, rozproszonych średniowiecznych osad jedno- lub kilkudworczych zamieszkałych przez prawosławnych Rusinów (przodków dzisiejszych Białorusinów). Lustracja dóbr królewskich z 1576 r. podaje: „Sioło Witułtowo [historyczna nazwa wsi Witowo]. W tem siele włók 30 gruntu nader podł[ego]; z tych pustych na ten rok [15]76 było 13 ¼, z których na rok [15]77 przyjął poddany na imię Sienko Paczewic włók ½. Zostawa pust[ych] na rok [15]77 włók 12 ¾, z której z każdej włóki osadnej płacą czynszu gr 6, osady gr 30, żyta beczkę albo za żyto gr 10, za tłoki gr 12, za stacyją, gęsi, kury, jajca, niewody gr 8, owsa i siana z gruntów nader podłych nie płacą; czyni z włók zł pol[skich] 2/22 ½ , okrom pożarnowego, które płacili poddani po gr lit[ewskich] 10 z włóki wedle ustawy KJM Zygmunta Augusta; a potem, gdy z rozkazania KJM żarna miały być pokażone, za pozwoleniem i prośbą poddanych przez mię Adama Pilchowskiego po gr 6 młynowego, aby żarna w domiech mieć im pozwolono, a do młynów żeby nie powinni jeździć ze zbożem, ale w żarnach aby im wolno było mleć zboże wszelkie, postanowiono. A wyrubnego na robotę tykocką za prośbą poddanych po gr 8 także postanowiono, o który podatek wyrubnego temu siołu i innym wszytkim niżej opisanym za prośbą poddanych, gdyż też i na liściech KJM to opisano, aby poddanym apelacyjnej do KJM nie broniono, odłożyliśmy do łaski JKM, w czym mają poddani łaski KJM używać. A o młynowe, 4 sioła gruntów złych: Withułthowo, Sthok [współcześnie wieś Istok], Koryczyscza [współcześnie Koryciski] i Jachodnik [współcześnie wieś Jagodniki], iżby jem słusznie miało być młynowe odpuszczono, odesłaliśmy do łaski KJM. Summa prowentu z tego sioła z włók 16 ¾ w tem roku [15]76 osiadłych czyni zł pol[skich] 46/1/15 ½. Nadto młynowego po gr 6 lit[ewskich] z włóki, jeśliby z łaski KJM poddanem odpuszczono nie było, czyni zł pol[skich] 4/5/10. Wyrubnego po gr 8, także jesliby odpuszczono nie było, czyni zł pol[skich] 5/17/9”. W tym czasie wieś Witowo wraz ze wsiami: Istok, Koryciska i Stary Kornin tworzyły wójtostwo (jednostkę gospodarczo-administracyjną w ramach leśnictwa bielskiego), którym zarządzał Paweł Rudnik. W 1576 r. odnotowano, iż we wsi Witowo w związku z wielkim ubóstwem gospodarstwa „żebraka” Iwana Wierzchowicza i Pawełkowej wdowy, zostały zwolnione z płacenia podatków.

Wieś Witowo wchodziła w skład prawosławnej Parafii w Starym Korninie.

W 1692 r. w Witowie podatki płacili gospodarze: 1/ Andrzey Moszko, 2/ Jwan Sidorik, 3/ Fedor, 4/ Matfey Korżuk, 5/ Hryc Sidoryk, 6/ Maxim Sidoryk, 7/ Parfien Dulik, 8/ Jakub Kozik, 9/ Macey, 10/ Szoieski, 11/ Kostuczy Szyn, 12/ Hryc Pawluczyk, 13/ Jewłas Melesczuk, 14/ Jwan, 15/ Pawluk, 16/ Min Sydoryk.

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej wieś Witowo włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego. Wieś należała wówczas do nowo utworzonego amtu klejnickiego, który był terytorialną jednostką administracyjno-gospodarczą (tworzyły go aż 65 wsi). W 1806 r. w Witowie podatki płacili gospodarze: 1/ Thomas Wasiluk, 2/ David Mikołajuk, 3/ Jow Andrejuk, 4/ Semen Jarmociuk, 5/ Semen Kaliszuk, 6/ Mikołay Jaszczuk, 7/ Nicipor Petruczuk, 8/ Damian Nazaruk, 9/ Nicipor Andrejuk, 10/ Nicipor Kirilluk, 11/ Petro Dawidiuk, 12/ Owsei Lewczuk, 13/ Jwan Niciporuk, 14/ Wasil Kirilluk, 15/ Jwan Kaliszuk, 16/ Trochim Kaliszuk, 17/ Leon Dawidiuk, 18/ Mikita Harasimiuk, 19/ Roman Holonka, 20/ Silwester Niciporuk.

Po 1807 r. amt klejnicki został włączony w granice państwa rosyjskiego i mieszkańcy Witowa stali się poddanymi carów rosyjskich.

W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Witowie akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie – poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.

W 1839 r. dotychczasowi unici zamieszkujący w Witowie stali się wraz ze swym proboszczem wiernymi rosyjskiej Cerkwi prawosławnej.

Na początku II połowy XIX w. wieś Witowo weszła w skład nowo utworzonej gminy Nowoberezowo.

Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Witowa było uzyskanie w wyniku carskich reform z 1861 r. wolności osobistej i gruntów rolnych na własność.

W 1896 r. w Witowie znajdowały się 34 budynki mieszkalne, które zamieszkiwało 219 osób (112 mężczyzn i 107 kobiet).

W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Witowa zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód (bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.

Według spisu ludności z września 1921 r. wieś Witowo leżała w gminie Orla pow. Bielsk Podlaski, było w niej 12 budynków mieszkalnych, w których zamieszkiwało 86 osób (z czego 40 mężczyzn i 46 kobiet), z których 84 osoby były wyznania prawosławnego, 2 osoby rzymskokatolickiego. Według ww. spisu 76 osób były narodowości polskiej, a tylko 10 narodowości białoruskiej, co wskazuje na sfałszowanie wyników przez rachmistrza, gdyż do narodowości polskiej zaliczono 74 prawosławnych Białorusinów.

Na początku lat 20. XX w. w Witowie została utworzona konspiracyjna organizacja podległa rządowi Białoruskiej Republiki Ludowej, do której należeli m.in.: Jefim Iwaniuk, Aleksy Niczyporuk, Pantelejmon Niczyporuk, Anisij Zachożyj i Maksym Zachożyj. Trzch z wymienionych konspiratorów – Jefim Iwaniuk, Aleksy Niczyporuk i Anisij Zachożyj – w maju 1923 r. stanęło przed Sądem Okręgowym w Białymstoku i zostało skazanych na kary więzienia, natomiast Pantelejmon Niczyporuk został skazany już 24 maja 1922 r. przez Sąd Doraźny w Białymstoku na karę śmierci i zmarł w więzieniu w grudniu 1922 r.

W 1926 r. w Witowie utworzono koło Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady, do którego należeli m.in.: Tymoteusz Chmiel, Cyryl Borowik, Joachim Taradynko.

Według nowego podziału gmin wiejskich województwa białostockiego na gromady z 31 października 1935 r. Witowo weszło w skład gminy Hajnówka. Gromadę Witowo, w którym była siedziba sołtysa, tworzyły miejscowości: kolonia Bachmat, Kraskowszczyzna, Pasieczniki Małe i Witowo.

W końcu września 1939 r. Witowo zostało włączone w granice Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a w czerwcu 1941 r. rozpoczęła się okupacja niemiecka. W latach 1941–1944 wieś wchodziła w skład Amtskmisariatu Orla.

W latach 1941–1944 działała Szkoła Białoruska w Witowie, w której nauczał Cyryl Borowik.

Według spisu powszechnego z 1945 r. we wsi Witowo było 193 mieszkańców, z czego 79 osób do lat 18, a 94 osób powyżej 18 lat.

Po II wojnie światowej do roku szkolnego 1946/1947 w Witowie działała Publiczna Szkoła Powszechna z białoruskim językiem wykładowym z klasami I–V, w której 61 uczniów nauczało dwóch nauczycieli: Cyryl Borowik i Jakim (Joachim) Taradynko. W tej placówce nauczyciel Cyryl Borowik nauczał języka białoruskiego jeszcze w roku szkolnym 1947/1948.

W czasie napadu na wieś Witowo w dniu 14 kwietnia 1945 r. uzbrojonego patrolu pod dowództwem Lecha Leona Beynara (vel Pawła Jasienicy) ps. „Nowina” z oddziału Obywatelskiej Armii Krajowej Zygmunta Szendzielarza ps. „Łupaszka” zamordowano dwóch jej mieszkańców: Korneliusza Wasiluka – sołtysa i Tymoteusza Chmiela.

Orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bielsku Podlaskim z dnia 30 sierpnia oraz 3 i 7 września 1950 r. na własność państwa przeszło mienie pozostałe po 6 mieszkańcach wsi Witowo przesiedlonych po II wojnie światowej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1/ Aleksym Niczyporuku s. Stefana – 4,7 ha gruntu, 2/ Katarzynie Chmiel c. Korniła – 14,2 ha gruntu, 3/ Dymitrze Niczyporuku s. Radiona – 14,2 ha gruntu, dom, stodoła i chlew, 4/ Jenisieju Zachorzym s. Pelagii – 7,1 ha gruntu, 5/ Tymoteuszu Markowskim s. Andrzeja – 14,2 ha gruntu i 6/ Aleksandrze Aleksiejuku – 7,1 ha gruntu.

W latach 50. XX w. w Szkole Podstawowej w Witowie wprowadzono język białoruski jako jeden z przedmiotów nauczania. W roku szkolnym 1960/1961 w tej placówce jako zbiorczej w klasach II–VII ojczystego języka białoruskiego w wymiarze 3 godzin lekcyjnych w tygodniu uczyło się 76 dzieci (na ogółem 91 uczniów w klasach I–VII). Natomiast w roku szkolnym 1970/1971 w klasach II–VIII języka białoruskiego uczyło się 92 dzieci (na ogółem 103 uczniów w klasach I–VIII). W roku szkolnym 1977/1978 w Punkcie Filialnym w Witowie z jednym nauczycielem Szkoły Podstawowej w Dubiczach Cerkiewnych języka białoruskiego uczyło się 22 uczniów (na ogółem 24 uczniów). Szkołę tę zlikwidowano w latach 80. XX w., a dzieci kontynuowały naukę ojczystego języka białoruskiego w Szkole Podstawowej w Dubiczach Cerkiewnych.

Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Witowie było 51 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 18 było gospodarstw zamieszkałych przez jedną osobę. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców we wsi zmalała o 45,5%. W 2021 r. w Witowie było 91 mieszkańców, z czego 50,5% stanowiły kobiety, a 49,5% mężczyźni.