Kolędowanie bożonarodzeniowe obrzędowość kalendarzowa

Kolędowanie należy bez wątpienia do najstarszych i najbardziej widowiskowych obrzędów dorocznych podlaskich Białorusinów, który wiąże się z chodzeniem grup kolędniczych śpiewających kolędy i składaniem życzeń wszelkiej pomyślności domownikom. Zgodnie z dawną tradycją w prawosławnych wsiach kolędowano w Boże Narodzenie i następującą po nim noc. Kolędnicy chodzili w grupach liczących nawet do dwudziestu osób, przy czym starano się dobierać wiekowo. Kolędowanie rozpoczynali jeszcze w ciągu dnia najmłodsi kolędnicy, wieczorem dołączali starsi, a w nocy chodzili już tylko dorośli. Bywało, że wśród nich znajdowali się muzykanci, np. z akordeonem. Kolędowano z gwiazdami wykonywanymi bądź odnawianymi tuż przed świętami. Ich głównym elementem konstrukcyjnym była obręcz z łubu z sita, do której mocowano listewki tworzące ramiona. W okolicach Zabłudowa ramiona były wygięte łukowato na zewnątrz. Nadzwyczaj dekoracyjną formę miały gwiazdy dwurzędowe, czyli złożone z dwóch niezależnie obracających się na wspólnej osi obręczy z ramionami. Wyjątkowo efektownie wyglądały te gwiazdy, w których obręcze z ramionami obracały się w przeciwnych kierunkach. Gwiazdy posiadały zwykle od czterech do ośmiu, a wyjątkowo nawet dwanaście i szesnaście ramion. Całość była osadzona ruchomo na poziomej osi z korbką. Najbardziej rozbudowane gwiazdy posiadały nad ramionami drewnianą konstrukcję o łukowatym kształcie określaną mianem nieba (tęczy), na której zawieszano naftowe lampy. Walory estetyczne gwiazd znacząco podnosiły naklejone na ramionach i licu wycinanki, niekiedy o bardzo skomplikowanych wzorach, stąd też ich wykonaniem zajmowali się wycinankarze sprzedający swoje dzieła kolędnikom. Wewnątrz gwiazdy mocowano świecę, a ta, oświetlając lico i ramiona, wydobywała z jednolitego tła kontur wycinanki. Współcześnie najpiękniejsze gwiazdy kolędnicze wykonuje Piotr Bogacewicz zamieszkały w Krywiatyczach. Warto dodać, iż kolędowanie z gwiazdą jest nadal żywe, szczególnie w miejscowościach położonych między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką. Bywa, że w tym samym czasie można w jednej wsi zobaczyć nawet kilka grup kolędniczych z gwiazdą.

Kolęda z gwiazdą miała zawsze taki sam przebieg. Kolędnicy, zbliżając się do domu, śpiewali jedną z kolęd, aby obwieścić domownikom swoje przybycie. Jeden z nich wchodził do domu i zwracał się do gospodarzy, pytając: Można spywaty? na co gospodarze odpowiadali: Spewaj! lub w przypadku odmowy: Perebacz!

Znano także bardziej rozbudowaną formę pytania kolędników o pozwolenie wejścia do domu:

Nynie Chrystos rodiłsia,

Wies swiet wiesieliłsia,

My żyłajem was,

Chrysta Boha chwalit,

Wasz dom rozwieselit.

Pozwolite spewat ili niet?

Inny wariant pytania mógł też brzmieć:

My priszli Chrysta sławiti,

Wasz dwor weseliti,

Wam i nam wesołym byti,

Można spewati, czy nie?

Po otrzymaniu zgody śpiewano jedną, dwie lub nawet trzy kolędy. Wśród kolędników prawosławnych bardzo popularną była rozpoczynająca się od słów Rożdżiestwo Christowo:

Rożdżiestwo Christowo anhieł prolietieł,

On lietieł po niebu, ludiam piesniu pieł,

Wsie ludi likujtie, siej dień torżestwujtie,

Dnieś Christowo Rożdżiestwo.

Ja leczu od Boha, radost wam prinios,

Szto w pieszczere tiemnoj rodiłsia Christos,

Skorej pospieszajtie, Mładienca witajtie,

Nowonarożdiennaho.

Pastuszki w pieszczeru preżdie wsiech priszli,

I w jaslach na sene Gospoda naszli,

Na kaleni pali, Christu dary dali

Nowonarożdiennomu.

A Irod złoczestiwyj o Christie uznał,

I ubit Mładenca woinow posłał,

Wsiech dietej ubili, mieczi pritupili,

A Chrystos w Jegiptie był.

Inna, bardzo popularna prawosławna kolęda wśród podlaskich Białorusinów, mówiła o trzech kolejnych świętach, rozpoczynała się od słów Dobryj weczir tobi:

Dobryj weczir tobi, pane hospodaru,