Wólka Wygonowska
Wólka Wygonowska: gwarowo: „vól’ka”, „vól’ki”, przymiotnik „voleński”.
Dzisiejsza wieś Wólka Wygonowska, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w XVI w. w majątku ruskiego rodu Wahanowskich.
Z połowy XVII w. pochodzą przekazy źródłowe o cerkwi unickiej w Wólce Wygonowskiej. W końcu tego stulecia parochem tej cerkwi był Paweł Dubowski.
W 1692 roku w Wólce Wygonowskiej podatki płacili gospodarze: 1/ Uxęty Stepaniuk 2/ Michałko Haszuk, 3/ Chwedko Wuytuk, 4/ Iwanko Lesny, 5/ Stephan Mikołayczuk, 6/ Stephan Chmarka, 7/ Łazarz Iunc, 8/ Anchim Matysiuk, 9/ Wdowa Jakoncza Syn, 10/ Protasy Turko, 11/ Chumka Anchimik, 12/ Dawyd Beniel, 13/ Samson Łapicki, 14/ Wasil Kłoczko, 15/ Ihnat Strzelec, 16/ Hryc Prystupa, 17/ Andrzey Litwin, 18/ Maxim Wawrynik, 19/ Jakon Wawrynik, 20/ Iwan Jakubik, 21/ Karp Jakubik, 22/ Piotr Chumka1.
W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Wólce Wygonowskiej (dawniej: Wólce Wahanowskiej) akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie, poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.
W 1839 r. unicka parafia w Wólce Wygonowskiej stała się parafią prawosłaną.
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Wólki Wygonowskiej było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. wolności osobistej oraz gruntów rolnych na własność.
W 1896 r. w Wólce Wygonowskiej znajdowało się 55 budynków mieszkalnych z 313 mieszkańcami (mężczyzn – 161, kobiet – 152).
W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Wólki Wygonowskiej zostali ewakuowani przez władze carskiej Rosji przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich na wschód (bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. we wsi Wólka (gm. Orla) było 12 budynków mieszkalnych, w których zamieszkiwało 67 osób (z czego 31 mężczyzn i 36 kobiet), z których 67 osób było wyznania prawosławnego i narodowości białoruskiej.
W czasie okupacji niemieckiej w Wólce Wygonowskiej działała białoruska Szkoła Podstawowa, nauczała w niej Kosorukowa.
W styczniu 1945 r. w Wólce Wygonowskiej mieszkało 328 osób.
W czasie napadu na Wólkę Wygonowską w dniu 29.01.1946 r. przez oddział Pogotowia Akcji Specjalnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego dowodzonego przez kapitana Romualda Rajsa ps. „Bury” spalono część wsi i zamordowano dwóch jej mieszkańców: Jana Zinkiewicza i Stefana Babulewicza.
Orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Bielsku Podlaskim z dnia 30 sierpnia oraz 3 i 7 września 1950 r. na własność państwa przeszło mienie pozostałe po trzynastu mieszkańcach wsi Wólka Wygonowska przesiedlonych po II wojnie światowej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1/ Karpiuk Jan s. Eliasza – 5,02 ha gruntu, dom i kuźnia, 2/ Babulewicz Ksenia c. Bazylego – 18 ha gruntu, 3/ Oleszczuk Irena c. Władysława – 6,7 ha gruntu, dom i szopa, 4/ Wasilewski Józef s. Jana – 4,5 ha gruntu, 5/ Oleszuk Antoni s. Mikołaja – 5 ha gruntu i chlew, 6/ Ostapczuk Łukasz s. Tomasza – 5,8 ha gruntu, 7/ Lipiński Stanisław s. Kasjana – 6 ha gruntu i stodoła, 8/ Karpiuk Zofia c. Jana – 0,15 ha gruntu, 9/ Ostapczuk Tomasz s. Michała – 8,3 ha gruntu i dom, 10/ Nikiciuk Omelian s. Sawy – 12,33 ha gruntu i dom, 11/ Karbowski Anatoli s. Sawy – 12,33 ha gruntu, 12/ Bielak Anna c. Hilarego – 8,13 ha gruntu, dom, chlew i stodoła, 13/ Olesiuk Bazyli s. Jana – 6 ha gruntu i dom2.
Po II wojnie światowej w Wólce Wygonowskiej zorganizowano Publiczną Szkołę Podstawową z językiem białoruskim, w której uczył Konstanty Gawryluk. W końcu roku szkolnego 1946/1947 w Wólce Wygonowskiej działała czteroklasowa Szkoła Podstawowa ze 101 uczniami, w której nauczyciele Włodzimierz Grodecki i Konstanty Gawryluk nauczali wszystkich przedmiotów w języku polskim. Według sprawozdawczości władz oświatowych we wrześniu 1947 r. w budynku szkoły było 68 miejsc w ławkach, biblioteka liczyła 17 tomów książek, a uczyło się w niej 84 dzieci. W roku szkolnym 1948/1949 w klasach I–IV było 76 uczniów. Na początku lat 50. XX w. język białoruski powrócił do Szkoły Podstawowej w Wólce Wygonowskiej. Jeszcze w roku szkolnym 1970/1971 w placówce tej, jako niezbiorczej z 8 nauczycielami, w klasach I–VIII uczyło się 110 dzieci. W drugiej połowie lat 70. XX w. placówka w Wólce Wygonowskiej stała się Punktem Filialnym z 1 nauczycielem Zbiorczej Szkoły Gminnej w Orli i w roku szkolnym 1977/1978 na 31 uczniów 22 uczyło się ojczystego języka białoruskiego (oprócz klasy pierwszej). W roku szkolnym 1986/1987 w filialnej Szkole Podstawowej w Wólce Wygonowskiej języka białoruskiego uczyło się już tylko 7 uczniów, czyli 63,6 % uczęszczających do tej placówki. W następnym roku szkolnym 1987/1988 było 8 uczniów pobierających naukę ojczystego języka białoruskiego (61,5% wszystkich uczniów w placówce).
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Wólce Wygonowskiej było 67 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 35 było gospodarstw zamieszkałych przez 1 osobę. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 58,3%. W 2021 r. w Wólce Wygonowskiej mieszkało 80 osób, z czego 48,8% stanowiły kobiety, a 51,3% mężczyźni.