Wojszki
Wojszki: gwarowo: „vójški”, „vójškuṷ”, przymiotnik „vójškuṷśki”.
Dzisiejsza wieś Wojszki, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w połowie XVI w. – jako tzw. ulicówka – w wyniku reformy rolnej zwanej pomiarą włóczną, poprzez scentralizowanie (skomasowanie) już wcześniej istniejących, rozproszonych średniowiecznych osad jedno- lub kilkudworczych zamieszkałych przez prawosławnych Rusinów. Lustracja dóbr królewskich z 1576 r. podaje: „W tem siele [„Woysnie”] włók 46 gruntu śrzedniego, z których płacą czynszu i za inne powinności po gr 72, uczyni lit. kop 55/12. Nadto owsa z kożdej włóki dają po beczek 2, czyni beczek 92. Kładąc za kożdą beczkę wedle ustawy po gr 10, facit lit. kop 15/20. Nadto dają siana z każdej włóki po wozu 1, czyni wozów 46. Kładąc za każdy wóz z odwozem wedle ustawy po gr 5, facit lit. kop 3/50. Młynowego płacą z kożdej włóki po gr 6, uczyni lit. kop 4/36. Summa prowentu z tej wsi facit lit. kop 78/58, które uczynią zł pol. 197/12 ½”. Ponadto w lustracji z 1576 r. wykazano: „Przy siele Woysniach młyn na rzece Narwi o 1 kole, z którego płaci Chwiedko Momotowicz lit. kop 4/30. Tamże przy tym siele na tejże rzece młyn o 1 kole, z którego Radkowiczy płacą kop 2. Przy tym młynie morgów 3 gruntu śrzedniego, płacą z każdego po gr lit. 3, facit lit. gr 9. Tamże był most, z którego płacowano mostowego do roku lit. kop 5, spustoszał, ale ma być w roku [15]76 naprawion, z którego w roku 1577 ma być pożytek”.
Grunty wsi Wojszki znajdowały się między polami wsi: Zajączki, Pańki, Dorożki, Bogdanki, Tryczówka, Rzepniki, Ryboły, a przez rzekę Narew z wsiami Ploski i Deniski. Wojszki w drugiej połowie XVI w., wraz z wsią Ryboły (dawniej: Antonowicze), należały do wójtostwa rybołowskiego (wójtostwa antonowicze) i przypisane zostały do folwarku w Stołowaczu, jednego z trzech, a zarazem największego w starostwie bielskim. W 1576 r. w całym wójtostwie rybołowskim było 5 karczm, w tym duża karczma przy moście na Narwi.
Wieś Wojszki wchodziła w skład prawosławnej Parafii w Rybołach.
Z zapisów w księdze Sądu Referendarskiego, który w imieniu Króla Polskiego rozpatrywał skargi chłopów z dóbr królewskich na ich dzierżawców, możemy dowiedzieć się, iż w końcu XVI w. chłopi w starostwie bielskim, a w tym w Pawłach, gospodarzący na włókach osadnych mieli obowiązek odrobienia 12 dni pańszczyzny w roku, a gospodarze na włókach tzw. ciągłych mieli obowiązek odrobienia 2 dni pańszczyzny w tygodniu (oprócz czynszów, podwód i innych popłatków).
W lustracji z 1602 r. wieś Wojszki nadal odnotowano pod nazwą Woysnie: „W tem siele jest włók 46, z których jest pustych włók 4. Zostaje włók pociągłych 42. Dają z każdej gr lit. 72, czyni zł 126”. Gospodarze zobowiązani byli do zdawania w naturze 84 beczek owsa, a za siano były opłaty. Płacono również opłaty tzw. żarnowe. W Wojszkach rodzina wybrańca (żołnierza) miała 3 włóki gruntu. W tym czasie działały 2 młyny.
W 1692 roku w Wojszkach podatki płacili gospodarze: 1/ Stefan Kuriłowicz y brat, 2/ Jwan Zinko, 3/ Panas Semenów, 4/ Jwan Awdiyk, 5/ Onchim i brat, 6/ Ostapko Subuczczik, 7/ Kiesz Archiczk, 8/ Klim Hricuw, 9/ Hawriło …awankuw, 10/ Kuriło Terechuw, 11/ Ciwonuw syn, 12/ Antip Ihnatik, 13/ Martin Łuczcik, 14/ Michał …esma…, 15/ Trochim Gomuwski, 16/ Seliwan Matisik, 17/ Kuruło Szwayka y brat, 18/ Siemien Rudeczko, 19/ Chwedur Daniłuw, 20/ Sak Karmanuw, 21/ Matfey Ławnik, 22/ Kundrat Tarasik, 23/ Niczipur Tarasik, 24/ Siemien Ihnatik, 25/ Ułas Ihnatik i syn, 26/ Kondrat Archicik, 27/ Wakulcza wdowa, 28/ Kuriło Patiyczik, 29/ Demian Petruczik, 30/ Trochim Michałkuw, 31/ Oksaczcza wdowa, 32/ Korniło Siecuw y brat, 33/ Chwedur Romanuw, 34/ Hrihur Krawcuw, 35/ Chwedur Ostapkuw, 36/ Jwan Ostapkuw y bratuw dwu, 37/ Stefan Krasyy, 38/ Wasil Gomuwski, 39/ Dmiter Sakow, 40/ Ochric Hricuw, 41/ Andrzey Gemiuyczik, 42/ Michałko Tiszuw, 43/ Jusko Babaiuk, 44/ Wołoszcza wdowa, 45/ Mikita Kozioł, 46/ Łukasz Duczczik, 47/ Lewoc Ihnatik, 48/ Onisko Litwin. W Wojszkach mieszkali tzw. szołtysi zobowiązani do służby wojskowej, którzy byli zwolnieni z powinności pańszczyźnianych: 1/ Jan Sakowicz, 2/ Hric Sakowicz, 3/ Olisyy Szoltis y brat, 4/ Omielan Szoltis1.
W drugiej połowie XVIII w. wieś Wojszki należała do dzierżawionego przez ród Branickich królewskiego starostwa bielskiego, tworząc klucz stołowacki, wraz z wsiami: Ciełuszki, Chraboły, Deniski, Haćki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Korpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Proniewicze, Rajsk, Stacewicze, Stołowacz.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej wieś Wojszki włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego. Wieś należała wówczas do nowo utworzonego amtu stołowackiego, który był terytorialną jednostką administracyjno-gospodarczą (tworzyły go wsie: Biełki, Ciełuszki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Korpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Rajsk, Ryboły, Soce, Stacewicze, Stołowacz, Trześcianka, Wojszki).
W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Wojszkach akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie, poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.
W wyniku reformy rolnej carskiego ministra Pawła Kisielowa, polegającej na sporządzeniu lustracji majątków państwowych i oczynszowaniu gospodarstw chłopskich, w połowie XIX w. utworzono gminę pawłowską (mirskoje obszczestwo), do której należały Wojszki wraz z wsiami: Biełki, Ciełuszki, Dawidowce, Kaniuki, Pawły, Ryboły, Soce, Trześcianka.
Według tzw. rewizskich skazek, czyli spisu podatkowego chłopów, w 1851 r. w Wojszkach mieszkało ogółem 418 osób (205 mężczyzn i 213 kobiety).
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Wojszek było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. wolności osobistej oraz gospodarstw rolnych na własność.
Początki szkolnictwa w Wojszkach przypadają na październik 1884 r., kiedy to otwarto tzw. szkołę gramoty, w której naukę rozpoczęło 20 chłopców i 1 dziewczynka. Nauczycielami byli proboszcz Parafii Prawosławnej w Rybołach i absolwent szkoły ludowej w Rybołach Nikanor Moroz. W 1900 r. nauczycielem był J. Wojtiuk.
W 1896 r. w Wojszkach znajdowały się 102 budynki mieszkalne zamieszkałe przez 630 osób (309 mężczyzn, 321 kobiet).
W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Wojszek zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód ( bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. wieś Wojszki należała do gminy Narew, było w niej 77 budynków mieszkalnych, w których zamieszkiwało 371 osób (z czego 180 mężczyzn i 191 kobiet), spośród których 352 osoby były wyznania prawosławnego, 11 osób rzymskokatolickiego i 8 osób wyznania mojżeszowego. Według ww. spisu 354 osób było narodowości białoruskiej, 9 osób narodowości polskiej i 8 osób narodowości żydowskiej.
W 1931 r. w Wojszkach w 107 domach mieszkały 802 osoby wyznania prawosławnego.
W utworzonej w okresie międzywojennym polskiej Publicznej Szkole Powszechnej w Wojszkach, w której dzieci w ciągu 7 lat nauki zdobywały edukację w języku polskim i to tylko na poziomie 4 klasy, w 1938 r. było 132 uczniów.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie polską szkołę w Wojszkach przeorganizowano na szkołę radziecką i wprowadzono w niej język białoruski. W czasie okupacji niemieckiej w Wojszkach działała białoruska Szkoła Podstawowa z 110 uczniami w roku szkolnym 1943/1944, a nauczali tam: Katarzyna Romanowicz i Wiera Jasiuk.
W 1945 r. w Wojszkach mieszkało 650 osób, z których 645 było narodowości białoruskiej, a 5 narodowości polskiej (w ewidencji parafialnej w 1945 r. w Wojszkach ujęto 613 mieszkańców).
Po II wojnie światowej w Wojszkach działała czteroklasowa Publiczna Szkoła Podstawowa, w której nauczycielka Katarzyna Romanowicz uczyła języka białoruskiego jako przedmiotu 49 dzieci. Według sprawozdawczości władz oświatowych we wrześniu 1947 r. w budynku szkoły wojszkowskiej było 40 miejsc w ławkach, biblioteka liczyła 10 tomów książek, a uczyło się w niej 74 dzieci. Na początku roku szkolnego 1948/1949 szkoła była nieczynna.
Orzeczeniem Starosty Powiatowego Bielskiego z dnia 17.03.1950 r. na własność państwa przeszło mienie pozostałe po 17 mieszkańcach wsi Wojszki przesiedlonych po II wojnie światowej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1/ Tarasiuk Prokop s. Grzegorza – 5,4 ha gruntu, 2/ Maksymiuk Chrystian – 3,36 ha gruntu, 3/ Tarasiuk Jan s. Romana – 7,64 ha gruntu i dom, 4/ Laszewski Jan s. Kuźmy – 3,66 ha gruntu, dom i chlew, 5/ Laszewski Grzegorz s. Emiliana – 6,13 ha gruntu, dom, chlew i szopa, 6/ Laszewski Aksenty s. Emiliana – 4,48 ha gruntu, 7/ Iwaniuk Gabryel – 4,03 ha gruntu, 8/ Maksymiuk Tichon s. Jakuba – 8,38 ha gruntu, 9/ Krochan Aleksander s. Jana – 4,5 ha gruntu, 10/ Laszewska Maria – 4,5 ha gruntu, 11/ Bruczko Grzegorz s. Maksyma – 5,5 ha gruntu, 12/ Ryżyński Stefan – 4 ha gruntu, 13/ Sergiejuk Włodzimierz s. Bartłomieje – 3,5 ha gruntu, 14/ Bonifacy Mikołaj s. Marka – 2 ha gruntu, 15/ Sergiejuk Stefan s. Jakuba – 1,4 ha gruntu i dom, 16/ Kowerda Kiprian s. Dymitra – 3,42 ha gruntu, dom i chlew, 17/ Białousow Bazyli – 7,47 ha gruntu i dom z przybudówką2.
W latach 50. XX w. w Szkole Podstawowej w Wojszkach wprowadzono język białoruski jako wykładowy. Jeszcze w roku szkolnym 1970/1971 w placówce tej, jako niezbiorczej z 5 nauczycielami, w klasach I–VIII uczyło się 86 dzieci. Wraz z końcem roku szkolnego 1971/1972 Szkoła Podstawowa w Wojszkach utraciła status placówki z białoruskim językiem wykładowym i od nowego roku szkolnego język białoruski był nauczany jako dodatkowy w wymiarze jedynie 3 godzin lekcyjnych. W połowie lat 70. XX w. szkoła została zlikwidowana.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Wojszkach było 114 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 57 gospodarstw było zamieszkałych przez 2 osoby. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 59,6%. W 2021 r. w Wojszkach mieszkało 137 osób, z czego 53,3% stanowiły kobiety, a 46,7% mężczyźni.