Ryboły
Ryboły: gwarowo: „r’yboły”, „r’ybołuṷ”, przymiotnik „r’ybołoṷski”.
Dzisiejsza wieś Ryboły, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w połowie XVI w. – jako tzw. ulicówka – w wyniku reformy rolnej zwanej pomiarą włóczną, poprzez scentralizowanie (skomasowanie) już wcześniej istniejących, rozproszonych średniowiecznych osad jedno- lub kilkudworczych, które zamieszkiwali prawosławni Rusini. W lustracji dóbr królewskich z 1576 r. wieś Ryboły występuje pod nazwą: Antonowicze: „W tem siele włók 86 gruntu śrzedniego, z których na wójta wolnych włók 2, na miernictwo włók 2, na cerkiew włók 2”. Jedna włóka pozostawała bez gospodarza. W związku z pobiciem gradem zbóż w 1574 r. chłopi w tym czasie zapłacili połowę czynszu, a z pozostałych powinności zostali zwolnieni. W źródłach pisanych wymieniono wówczas z imienia i nazwiska gospodarza z Ryboł: Janka Szymkowicza. Na rzece Narwi działał młyn o 2 kołach, przy którym był również folusz, należący do wójta antonowskiego.
Grunty wsi Ryboły znajdowały się między polami wsi: Wojszki, Rzepniki, Laszki, Miniewicze, Pawły, Ciełuszki, Kaniuki, a przez rzekę Narew graniczyły z wsią Ploski. Ryboły w drugiej połowie XVI w. przypisane został do folwarku w Stołowaczu, jednego z trzech, a zarazem największego w starostwie bielskim. Wraz ze wsią Wojszki (dawniej: Wojśnie) tworzyły wójtostwo antonowskie. W 1576 r. w wójtostwie rybołowskim było 5 karczm.
Z zapisów w księdze Sądu Referendarskiego, który w imieniu Króla Polskiego rozpatrywał skargi chłopów z dóbr królewskich na ich dzierżawców, możemy dowiedzieć się, iż w końcu XVI w. chłopi w starostwie bielskim, a w tym w Rybołach, gospodarzący na włókach osadnych mieli obowiązek odrobienia 12 dni pańszczyzny w roku, a gospodarze na włókach tzw. ciągłych mieli obowiązek odrobienia 2 dni pańszczyzny w tygodniu (oprócz czynszów, podwód i innych popłatków).
W lustracji z 1602 r. wieś Ryboły nadal odnotowano pod nazwą Antonowicze: „W tem siele jest włók 86, z których na cerkiew wolnych 2 włók, na wójta także wolnych 2. Czynszowych jest włók 5. Dają z każdej per zł 5, czyni zł 25. Pociągłych jest włók 74. Z każdej dają czynszu gr lit. 72, czyni zł 222”. Gospodarze ponadto zobowiązani byli do zdawania w naturze 148 beczek owsa, a za siano pobierano opłaty. Płacono również podatek tzw. żarnowe. Nadal jedna włóka pozostawała pusta. Na rzece Narwi działały w tym czasie 3 młyny, z których 2 były o 4 kołach.
Prawosławna Parafia w Rybołach została utworzona przed 1556 r., kiedy to przywilejem króla i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Augusta nastąpiło formalne nadanie jej dwóch włók ziemi. Parafię w Rybołach tworzyli mieszkańcy wsi: Ciełuszki (dawniej: Święciciele), Kaniuki (dawniej: Rybołowy), Pawły, Rzepniki i Wojszki. Po podpisaniu w 1596 r. przez biskupów Cerkwi prawosławnej unii brzeskiej Parafia w Rybołach stała się unicką.
W źródłach spisanych pod 1662 r. odnotowano, iż w wyniku ciężkiej zimy i klęski gradobicia w wójtostwie rybołowskim zapanował nieurodzaj, więc wójt rybołowski wraz wójtami z Pawłów, Trześcianki i Plosek wnioskowali do władz królewskich o zwolnienie chłopów z pogłównego i podymnego, a także innych podatków.
W 1692 roku w Rybołach podatki płacili gospodarze: 1/ Hriszko Ogrodnik, 2/ Panas Hordiyk, 3/ Bołtromiy Seliwonik, 4/ Omielan Lewocik, 5/ Dawid Jakunczik, 6/ Wasil Jaroszik, 7/ Samoc Kiselik, 8/ Chomaniow syn, 9/ Terech Giczik, 10/ Ondrzei Chlczik, 11/ Jwanis Romanczuk, 12/ Kuzma Tropiyk, 13/ Mikita Chilimon, 14/ Seliwan Ustranik, 15/ Stanislaw Burcuw, 16/ Iwan Burec, 17/ Siemien Nikitik, 18/ Parfien Nikitik, 19/ Jakuw Chomaniuk, 20/ Sarafien Tiszik, 21/ Sachar Samsonik, 22/ Ontun Stacewicki, 23/ Jakim Klenik, 24/ Ondrey Kos…kowicz, 25/ Mokiey Susluk, 26/ Timofey Saiuk, 27/ Michał Saiuk, 28/ Wasil Kozak, 29/ Matfey Weremiyk, 30/ Wasil Jarutik, 31/ Jwan Daniluk, 32/ Roman Sawczuk, 33/ Onopry Jaroszik1. W Rybołach mieszkali tzw. szołtysi zobowiązani do służby wojskowej, którzy byli zwolnieni z powinności pańszczyźnianych: 1/ Jwan Lipski (i parobek), 2/ Klim Hutorik, 3/ Hric Hołubowski, 4/ Chwedor Mironiuk z bratem. Podatek pogłówny płacili wówczas „Pan woyt Ribołowski z same Panio i czeladzi dwoie”.
W drugiej połowie XVIII w. wieś Ryboły należała do dzierżawionego przez ród Branickich królewskiego starostwa bielskiego, tworząc klucz rybołowski wraz z wsiami: Biełki, Soce i Trześcianka (dawniej: Troscianica).
Duchowni parafii rybołowskiej przez wiele dziesięcioleci XVIII w. i na początku XIX w. stali na czele dekanatu podlaskiego, a następnie dekanatu białostockiego Cerkwi unickiej.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej wieś Ryboły włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego. Wieś należała wówczas do nowo utworzonego amtu stołowackiego, który był terytorialną jednostką administracyjno-gospodarczą (tworzyły go wsie: Biełki, Ciełuszki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Korpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Rajsk, Ryboły Soce, Stacewicze, Stołowach, Trześcianka, Wojszki).
W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Rybołach akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie – poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.
Po likwidacji przez władze carskie w 1829 r. unickiej Parafii w Kożanach do Parafii w Rybołach dołączono mieszkańców wsi: Czerewki, Dorożki, Kożany, Pańki, Rzepniki, Tryczówka i Zajączki.
Za czasów parocha Lwa Markiewicza w 1839 r. unicka Parafia w Rybołach stała się parafią prawosławną.
W wyniku reformy rolnej carskiego ministra Pawła Kisielowa, polegającej na sporządzeniu lustracji majątków państwowych i oczynszowaniu gospodarstw chłopskich, w połowie XIX w. utworzono gminę pawłowską (mirskoje obszczestwo), do której należały Ryboły wraz z wsiami: Biełki, Ciełuszki, Dawidowce, Kaniuki, Pawły, Soce, Trześcianka (dawniej: Trościanica) i Wojszki.
Według tzw. rewizskich skazek, czyli spisu podatkowego chłopów, w Rybołach w 1851 r. mieszkało ogółem 512 osób (229 mężczyzn i 283 kobiety).
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Ryboł było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. wolności osobistej oraz gospodarstw rolnych na własność.
W 1896 r. w Rybołach było 141 budynków mieszkalnych zamieszkałych przez 893 osób (451 mężczyzn, 442 kobiet).
W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Ryboł zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód ( bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. wieś Ryboły należała do gminy Narew, znajdowały się w niej 64 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 412 osób (z czego 191 mężczyzn i 221 kobiet), z których 410 osób było wyznania prawosławnego, a 2 osoby wyznania mojżeszowego. Według ww. spisu 412 osób było narodowości białoruskiej, co wskazuje na błąd rachmistrza, gdyż 2 osoby narodowości żydowskiej wyznania mojżeszowego zostały zaliczone do narodowości białoruskiej.
W 1931 r. w Rybołach w 120 domach mieszkało 767 osób wyznania prawosławnego.
W latach 30. XX w. na terenie parafii rybołowskiej uaktywniła się działalność sekty tzw. iliaszowców, swoją nazwę wzięli od przywódcy tego ruchu religijnego Eliasza Klimowicza (jej siedziba mieściła się we wsi Grzybowce gminy Krynki). Ten dezintegracyjny proces społeczny, zachodzący wśród prawosławnej wspólnoty rybołowskiej, przerwał wybuch II wojny światowej.
W utworzonej w okresie międzywojennym polskiej Publicznej Szkole Powszechnej w Rybołach – w której dzieci w ciągu 7 lat nauki zdobywały edukację w języku polskim i to tylko na poziomie 4 klasy – w 1938 r. uczyło się 168 uczniów.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie w Rybołach został utworzony tzw. sielsowiet, czyli urząd najniższego szczebla. Natomiast polską szkołę przeorganizowano na szkołę radziecką, gdzie wprowadzono język białoruski. W ramach represji władze radzieckie deportowały do Kazachstanu m.in. nauczycielkę Teodozję Iwaniuk wraz z rodziną.
W okresie okupacji niemieckiej w Rybołach znajdowała się siedziba tzw. amtu (gminy). We wsi utworzona została białoruska Szkoła Podstawowa, nauczał w niej Wiktor Krukowski. Mieszkańcy Ryboł w czasie II wojny światowej ginęli we wrześniu 1939 r., walcząc w szeregach Wojska Polskiego (Bazyli Nikołajuk zginął w 1944 r. we Włoszech, będąc żołnierzem armii gen W. Andersa), ponosili śmierć na różnych frontach, służąc w Armii Czerwonej, byli także mordowani przez aparat władzy radzieckiej i niemieckich okupantów.
W 1945 r. w Rybołach mieszkało 798 osób, z których 786 było narodowości białoruskiej, a 12 narodowości polskiej (w ewidencji parafialnej w 1945 r. było 823 mieszkańców Ryboł).
Orzeczeniem Starosty Powiatowego Bielskiego z marca 1950 r. na własność państwa przeszło mienie pozostałe po 15 mieszkańcach wsi Ryboły przesiedlonych po II wojnie światowej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1/ Ignaciuk Włodzimierz s. Stefana – 6,06 ha, dom i chlew, 2/ Ignaciuk Szymon s. Aleksego – 6,06 ha gruntu, dom i chlew, 3/ Iwaniuk Afanazy s. Romana – 12,12 ha gruntu, do i chlew, 4/ Karczewski Józef s. Jewstafija – 8,08 ha gruntu, 5/ Swirydz Józef s. Grzegorza – 8,08 ha gruntu, dom i chlew, 6/ Martyniuk Michał s. Daniela – 4,04 ha gruntu, dom i chlew, 7/ Wiszniewski Aleksy s. Sidora – 4,04 ha gruntu, dom i chlew, 8/ Arcimowicz Michał – 0,5 ha gruntu i dom, 9/ Osipiuk Roman – 16,16 ha gruntu i stodoła, 10/ Supruniuk Makar s. Karpa – 2,02 ha gruntu, 11/ Aleksiejuk Teodor s. Aleksieja – 2,02 ha gruntu, 12/ Boruta Szymon s. Emiliana – 2,02 ha gruntu, 13/ Boruta Bazyli s. Emiliana – 2,02 ha gruntu, 14/ Romaniuk Piotr – 6,06 ha gruntu, dom i chlew, 15/ Szpulewski [Szpilewski] Timofiej s. Sylwestra – 6,06 ha gruntu, chlew i przybudówka2.
Po II wojnie światowej w Rybołach zorganizowano Publiczną Szkołę Podstawową, nauczało w niej 2 nauczycieli. Według sprawozdawczości władz oświatowych we wrześniu 1947 r. w budynku szkoły było: 40 miejsc w ławkach, biblioteka liczyła 24 tomy książek, uczniów odnotowano 87. W roku szkolnym 1948/1949 w klasach I–VI uczyło się 93 dzieci. Natomiast we wrześniu 1949 r. do Szkoły Podstawowej w Rybołach wprowadzono język białoruski jako wykładowy, była to placówka czteroklasowa z 79 uczniami. W roku szkolnym 1970/1971 w placówce tej, jako niezbiorczej z 6 nauczycielami, w klasach I–VIII uczyło się 97 dzieci. Wraz z końcem roku szkolnego 1971/1972 Szkoła Podstawowa w Rybołach utraciła status placówki z białoruskim językiem wykładowym i od nowego roku szkolnego język białoruski był nauczany jako dodatkowy w wymiarze jedynie 3 godzin lekcyjnych. Jeszcze w roku szkolnym 1986/1987 w Szkole Podstawowej w Rybołach języka białoruskiego uczyło się 69 uczniów, czyli 56,6% uczęszczających do tej placówki. W następnym roku szkolnym 1987/1988 było 57 uczniów pobierających naukę ojczystego języka białoruskiego (51,3% wszystkich uczniów w placówce). Szkołę Podstawową w Rybołach zlikwidowano z dniem 31.08.2007 r. na mocy uchwały Rady Miejskiej w Zabłudowie, a jej uczniowie już nie kontynuowali nauczania ojczystego języka białoruskiego w nowej Szkole Podstawowej w Zabłudowie.
W latach 80. XX w. w Rybołach powstał męski zespół śpiewaczy „Chłopcy rybołoucy”, którego inspiratorem był Mikołaj Ignaciuk – piszący teksty piosenek w języku białoruskim (gwarą rybołowską i w języku literackim).
Obecnie na niwie kultury białoruskiej aktywną działalność prowadzi Wiejski Dom Kultury w Rybołach pod kierownictwem Lidii Martyniuk.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. Ryboły liczyły 193 gospodarstwa domowe. Wśród nich najwięcej, bo 59 było gospodarstw zamieszkałych przez 1 osobę. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców we wsi zmalała o 49,9%. W 2021 r. w Rybołach było 356 mieszkańców, z czego 53,7% stanowiły kobiety, a 46,3% mężczyźni.