Pawły
Pawły: gwarowo: „Pawły”, „Pawłuṷ”, przymiotnik „pawłuṷski”.
Dzisiejsza wieś Pawły, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w połowie XVI w. – jako tzw. ulicówka – w wyniku reformy rolnej zwanej pomiarą włóczną, poprzez scentralizowanie (skomasowanie) już wcześniej istniejących, rozproszonych średniowiecznych osad jedno- lub kilkudworczych, które zamieszkiwali prawosławni Rusini. Lustracja dóbr królewskich z 1576 r. podaje: „W tem siele („Pawłowicze”) włók 66 gruntu nader podłego, z których na wójta wolnych włók 2. Osadnych włók 64”. W związku z pobiciem gradem zbóż gospodarze w tym czasie zapłacili połowę czynszu, a z pozostałych powinności zostali zwolnieni. Wówczas w obrębie gruntów wsi Pawły na rzece Czarnej był młyn o 3 kołach należący do wójta, a na rzece Narwi działał młyn Anchima Koscziuniewicza. Wspomniana lustracja z 1576 r. wymienia z imienia trzech mieszkańców Pawłów: Onacza, Kucza i Moisieia.
Grunty wsi Pawły znajdowały się między polami wsi: Ryboły, Miniewicze, Dawidowicze, Puchły, Ciełuszki, Kaniuki. W drugiej połowie XVI w. wieś Pawły przypisana została do folwarku w Stołowaczu, jednego z trzech w starostwie bielskim, a zarazem największego. Pawły wraz ze wsiami Kaniuki (dawniej: Rybołowy) i Ciełuszki (dawniej: Święciciele) tworzyły wójtostwo pawłowskie. W 1576 r. w wójtostwie pawłowskim były 3 karczmy.
Z zapisów w księdze Sądu Referendarskiego, który w imieniu Króla Polskiego rozpatrywał skargi chłopów z dóbr królewskich na ich dzierżawców, możemy dowiedzieć się, iż w końcu XVI w. chłopi w starostwie bielskim, a w tym w Pawłach, gospodarzący na włókach osadnych mieli obowiązek odrobienia 12 dni pańszczyzny w roku, a gospodarze na włókach tzw. ciągłych mieli obowiązek odrobienia 2 dni pańszczyzny w tygodniu (oprócz czynszów, podwód i innych popłatków).
Wieś Pawły wchodziła w skład prawosławnej Parafii w Rajsku.
W lustracji z 1602 r. o wsi Pawły (dawniej: Pawłowice) odnotowano: „W tem siele jest włók 66, z których na wójta wolnych 2. Pociagłych jest włók 62. Z każdej dają za czynsz, za owies i siano, do tego żarnowe, okrom zwyczajnej roboty, per zł 3, czyni zł 186. Pustych włók 2. (…) Jest przy tym siele młyn o kole jednym. Dają z niego zł 5. Tamże drugi młyn, z którego dają gr lit. 80, czyni zł 3/10. Tamże trzeci, z którego dają gr lit. 80 – zł 3/10. Jest tamże czwarty młyn o kołach 4, z którego dają zł 12. Summa wszystkich prowentów z sioła Pawłowicze zł 209/20”.
W źródłach spisanych w 1662 r. odnotowano, iż w wyniku ciężkiej zimy i klęski gradobicia w wójtostwie pawłowskim zapanował nieurodzaj, więc wójt pawłowski wraz z wójtami z Ryboł, Trześcianki i Plosek wnioskował do władz o zwolnienie chłopów z pogłównego i podymnego, a także innych podatków.
W 1692 roku w Pawłach podatki płacili gospodarze: 1/ Matfey Hricuk, 2/ Oxysyy Petriczik, 3/ Semien Petriczik, 4/ Daniło Jackuw, 5/ Stefan Olexuk, 6/ Matias Radiwonik, 7/ Jhnat Koszelik, 8/ Chwedur Cudnik, 9/ Jwan Poleszko, 10/ Wasko Szwiec, 11/ Petr Wołosik, 12/ Jwan Romanczuk, 13/ Simon Sawczuk, 14/ Siemie[n] Marinczik, 15/ Stefan Weremyyk, 16/ Chwedor Jakubow, 17/ Timosz Siemienuw, 18/ Jakon Cudnik, 19/ Jwan Parobek, 20/ Chwedur Bukaczik, 21/ Radiwoncza, 22/ Wasil Petriuk, 23/ Demian Artiszik, 24/ Panas Owerczik, 25/ Jwan Kostiuczik, 26/ Weremyy Sowonik, 27/ Hrihur Decuk1. W Pawłach mieszkali tzw. szołtysi zobowiązani do służby wojskowej, którzy byli zwolnieni z powinności pańszczyźnianych: 1/ Weremiyk Szołtys, 2/ Chwedur Jaroszik, 3/ Jwan Szołtys, 4/ Sawka Szołtys2. Podatek pogłówny płacili wówczas: „Pan woyt Pawłowski Zachariasz Wesełowski Tegoz Małzonka J Czeladzy Troie”.
W drugiej połowie XVIII w. wieś Pawły należała do dzierżawionego przez ród Branickich królewskiego starostwa bielskiego, tworząc klucz stołowacki, wraz z następującymi wsiami: Chraboły, Ciełuszki, Deniski, Haćki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Karpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Ploski, Plutycze, Proniewicze, Rajsk, Stacewicze, Stołowacz, Wojszki.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej wieś Pawły włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego. Wieś należała wówczas do nowo utworzonego amtu stołowackiego, który był terytorialną jednostką administracyjno-gospodarczą (tworzyły go wsie: Biełki, Ciełuszki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Korpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Rajsk, Ryboły Soce, Stacewicze, Stołowach, Trześcianka, Wojszki). Według pruskiego spisu z 1806 r. w Pawłach podatki płacili gospodarze: 1/ Jwan Karpiszuk, 2/ Antoni Pietruczuk, 3/ Jwan Kurpieniuk, 4/ Paweł Stapaniuk, 5/ Wasil Hołubowski, 6/ Grzegorz Hołubowski, 7/ Stanisław Petruczuk, 8/ Weromiey Hawryluk, 9/ Jwan Wasyluk, 10/ Jozef Fedoruk, 11/ Grzegorz Spilewski, 12/ Jan Krasowski, 13/ Leon Pawluczuk, 14/ Mikołaj Opaliński, 15/ Jan Bakunowicz, 16/ Andrzey Hołubowski, 17/ Grzegorz Hołubowski, 18/ Paweł Hołubowski, 19/ Philip Wasiluk, 20/ Kupn Seliwoniuk, 21/ Jozef Wasyluk, 22/ Jakob Hołubowski, 23/ Ku…in Borowski, 24/ Stefan Krasnodemski, 25/ Grzegorz Klimiuk, 26/ Wdowa Klimiukowa, 27/ Michał Klimiuk, 28/ Sacharko Mironiuk, 29/ Dziemian Brzestec, 30/ Paweł Wasyluk, 31/ Jakub Karpiczuk, 32/ Charyton Omielaniuk, 33/ Grzegorz Jakimiuk, 34/ Michał Olexiejuk, 35/ Grzegorz Korpacz, 36/ Andrzey Hawryluk, 37/ Stefan Fedoruk, 38/ Hawryło Hołubowski, 39/ Olexa Mironiuk, 40/ Roman Trochimi[uk], 41/ Jasko Wasiluk, 42/ Ryhor Sadowski, 43/ Stefan Michalski, 44/ Grzegorz Krasowski, 45/ Matrefi Niczyporuk, 46/ Jochun Jgnaciuk, 47/ Ostaphi Wasiluk, 48/ Roman Hawryluk, 49/ Wasil Daniluk, 50/ Samus Boriszuk, 51/ Piotr Januczuk, 52/ Roman Hołubowski, 53/ Stanisław Antoniuk, 54/ Karpiesz Jozwiuk, 55/ Paweł Januczuk, 56/ Daniło Tychoniuk, 57/ Leon Olesiejuk, 58/ Wdowa Łukaszycha, 59/ Szymko Bołtruczuk, 60/ Michał Hołubowski, 61/ Andrzey Alexandruk, 62/ Jakon Sacharczuk, 63/ Jan Jwaniuk, 64/ Łukian Sadowski, 65/ Jwan Prokopiuk, 66/ Michał Kozłowski, 67/ Fedor Jakowczuk, 68/ Łukasz Dawiczuk, 69/ Wdowa Kozłowska, 70/ Bartłomiey Michalski, 71/ Wdowa Fedorcza, 72/ Antoni Fedorczuk, 73/ Jan Drozdowski, 74/ Maciey Krasowski, 75/ Olexa Szonamiuk, 76/ Dziemian Jakowczuk, 77/ Jan Marczinczuk, 78/ Wasil Czernowski, 79/ Wdowa Hawrylanka, 80/ Barth Laszczewski, 81/ Jakob Eliaszuk, 82/ Korniło Kondracziuk, 83/ Jakob Strach, 84/ Dziemian Ztariluk, 85/ Hawrylo Banduk, 86/ Semen Jozwiuk3.
Na cmentarzu w Pawłach w 1824 r., już pod rządami władz rosyjskich, postawiono drewnianą cerkiew pod wezwaniem św. Józefata Kuncewicza. Po dziesięciu latach wezwanie tej cerkwi zmieniono na św. Jana Teologa, a w 1883 r. tę świątynię rozbudowano.
W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Pawłach akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie – poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.
W wyniku reformy rolnej carskiego ministra Pawła Kisielowa, polegającej na sporządzeniu lustracji majątków państwowych i oczynszowaniu gospodarstw chłopskich, w połowie XIX w. utworzono gminę pawłowską (mirskoje obszczestwo), do której należały: Biełki, Ciełuszki, Dawidowce, Kaniuki, Pawły, Ryboły, Soce, Trześcianka (dawniej: Trościanica) i Wojszki.
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Pawłów było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. wolności osobistej oraz gospodarstw rolnych na własność.
Początki szkolnictwa w Pawłach przypadają na 1884 r., kiedy to otwarto tzw. szkołę gramoty, w której naukę rozpoczęło 38 chłopców i 2 dziewczynki. Nauczycielami byli proboszcz Parafii Prawosławnej w Rybołach i podoficer rezerwy Demian Romaniuk. W 1900 r. nauczycielem był Cyryl Głuszuk. W 1913 r. w Pawłach działała jednoklasowa szkoła cerkiewno-parafialna.
W 1896 r. w Pawłach było 121 budynków mieszkalnych zamieszkałych przez 794 osoby (384 mężczyzn, 410 kobiet).
W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Pawłów zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód (bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. wieś Pawły należała do gminy Narew, były w niej 34 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 258 osób (z czego 126 mężczyzn i 132 kobiety), które były wyznania prawosławnego i narodowości białoruskiej.
W 1931 r. w Pawłach w 110 domach mieszkało 601 osób wyznania prawosławnego.
W utworzonej w okresie międzywojennym polskiej Publicznej Szkole Powszechnej w Pawłach, w której dzieci w ciągu 7 lat nauki zdobywały edukację w języku polskim i to tylko na poziomie 4 klasy, w 1938 r. było 79 uczniów.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie Pawły weszły w skład tzw. sielsowietu, czyli urzędu najniższego szczebla z siedzibą w Rybołach. Natomiast polską szkołę przeorganizowano na szkołę radziecką, i wprowadzono w niej język białoruski.
W okresie okupacji niemieckiej Pawły włączono w skład tzw. amtu (gminy) w Rybołach. Sołtysem w Pawłach był Andrzej Romańczuk, w sierpniu 1944 r. został on aresztowany i skazany przez Sąd Wojskowy Armii Czerwonej na karę śmierci. W tym czasie na karę śmierci skazany został także Jan Tiszuk, a Wojtkowicz dostał karę dziesięciu lat więzienia.
Mieszkańcy Pawłów w czasie II wojny światowej ginęli we wrześniu 1939 r., walcząc w szeregach Wojska Polskiego, ponosili także śmierć na różnych frontach, będąc żołnierzami Armii Czerwonej. W końcu lipca 1944 r. okupanci niemieccy aresztowali jako zakładników 10 mieszkańców Pawłów i zamordowali ich we wsi Tryczówka, byli to: 1/ Mikołaj Borowski, 2/ Piotr Dawidziuk, 3/ Andrzej Demianiuk, 4/ Mikołaj Gołubowski, 5/ Bazyli Jakowczuk, 6/ Włodzimierz Krasnodębski, 7/ Jan Opaliński, 8/ Michał Iwaniuk, 9/ Dymitr Marczuk, 10/ Andrzej Pawluczuk4.
W styczniu 1945 r. w Pawłach mieszkało 496 osób (w ewidencji parafialnej w 1945 r. ujęto 511 mieszkańców Pawłów).
Po II wojnie światowej w Pawłach zorganizowano czteroklasową białoruską Publiczną Szkołę Podstawową, w której uczyli: Natalia Baranowska i Aleksy Maksimiuk. W końcu roku szkolnego 1946/1947 uczyło się w niej 128 dzieci. Według sprawozdawczości władz oświatowych we wrześniu 1947 r. w budynku szkoły było 70 miejsc w ławkach, biblioteka liczyła 13 tomów książek, a uczyło się w niej 116 dzieci. W roku szkolnym 1948/1949 w klasach I–V było 109 uczniów, zaś w następnym roku szkolnym w klasach I–VI – 146 uczniów. W latach 50. XX w. w Szkole Podstawowej w Pawłach wprowadzono język białoruski jako wykładowy. Jeszcze w roku szkolnym 1970/1971 w placówce tej, jako niezbiorczej z 5 nauczycielami, w klasach I–VIII uczyło się 95 dzieci. Wraz z końcem roku szkolnego 1971/1972 Szkoła Podstawowa w Pawłach utraciła status placówki z białoruskim językiem wykładowym i od nowego roku szkolnego język białoruski był nauczany jako dodatkowy w wymiarze jedynie 3 godzin lekcyjnych. Pod koniec lat 70. XX w. placówka w Pawłach stała się Punktem Filialnym Szkoły Podstawowej w Rybołach i w roku szkolnym na ogółem 53 uczniów języka białoruskiego uczyło się 16 dzieci. W roku szkolnym 1986/1986 w placówce w Pawłach języka białoruskiego uczyło się już tylko 5 uczniów, czyli 35,7 %. Szkołę tę zlikwidowano w latach 90. XX w., a dzieci kontynuowały naukę ojczystego języka białoruskiego w Szkole Podstawowej w Rybołach.
W latach 50. XX w. w Pawłach zorganizowano grupę teatralną, która, pod kierownictwem Anny Romaniuk, z białoruskim repertuarem zdobywała najwyższe laury na przeglądach nieprofesjonalnych teatrów nie tylko na Białostocczyźnie, ale także w kraju. Zespół przez dziesięciolecia działał w ramach koła Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Pawłach było 95 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 39 było gospodarstw zamieszkałych przez 2 osoby. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców we wsi zmalała o 57,4%. W 2021 r. w Pawłach było 139 mieszkańców, z czego 53,2% stanowiły kobiety, a 46,8% mężczyźni.