Orla
Orla: gwarowo: „vórla/orla”, „vorli”, przymiotnik „v’órlański/orl’eński.
Dzisiejsza wieś Orla, leżąca w granicach obecnego województwa podlaskiego, została zorganizowana w pierwszej połowie XVI w. w prywatnych dobrach ruskiego magnata Michajły Bohusza Bohawitynowicza – leżących w granicach ówczesnego województwa podlaskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsza spisana wzmianka o dworze orlańskim pochodzi z 1529 r. Według historyków w tym czasie w Orli już istniała cerkiew prawosławna. Właścicielami dóbr orlańskich w kolejnych stuleciach byli przedstawiciele magnackich rodów: Tęczyńskich, książąt Olelkowiczów i Radziwiłłów. Po podpisaniu w 1596 r. przez biskupów Cerkwi prawosławnej unii brzeskiej Parafia w Orli stała się unicką. W 1618 r. osadzie Orla Krzysztof Radziwiłł nadał prawa miejskie. W XVII w. Orla była ważnym centrum protestantyzmu, a w 1644 r. zorganizowany został generalny synod kalwiński. Już w połowie XVII w. w Orli połowę mieszkańców stanowiła ludność żydowska. W XVIII w. miasto Orla traciło na znaczeniu i zaczęło nabywać cech wiejskiej osady. Mimo to na początku XIX w., kiedy po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Orlę włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego, w mieście mieszkało 1815 osób, a w tym 1296 Żydów i 519 chrześcijan (w większości byli to Rusini wyznania unickiego).
Za czasów parocha Aleksego Makowielskiego w 1839 r. unicka Parafia w Orli stała się parafią prawosławną.
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Orli i okolicznych wsi zamieszkiwanych przez prawosławną ludność białoruską było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. wolności osobistej oraz gospodarstw rolnych na własność.
W drugiej połowie XIX w. w Orli zaczęło działać „narodnoje uczyliszcze”. W 1900 r. uczyło się w nim 124 dzieci. Zajęcia prowadził Bazyli Czetyrbok – absolwent Seminarium Nauczycielskiego w Świsłoczy.
W 1896 r. w Orli było 379 budynków mieszkalnych z 3044 mieszkańcami (mężczyzn – 1471, kobiet – 1573).
W sierpniu 1915 r. prawosławni mieszkańcy Orli zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód ( bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. miasteczko Orla było siedzibą gminy orlańskiej, znajdowały się w nim 253 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 1518 osób (z czego 725 mężczyzn i 793 kobiety), z których 1167 osób było wyznania mojżeszowego, 320 osób wyznania prawosławnego i 31 osób rzymskokatolickiego. Według ww. spisu 973 osoby były narodowości żydowskiej, 145 osób narodowości białoruskiej i aż 400 osób narodowości polskiej, co wskazuje na sfałszowanie wyników przez rachmistrza, gdyż do osób narodowości polskiej zaliczono osoby narodowości żydowskiej wyznania mojżeszowego i narodowości białoruskiej wyznania prawosławnego.
W okresie międzywojennym w Orli działała polska szkoła podstawowa, której kierownikiem był Wróblewski.
W lipcu 1926 r. w Orli utworzono koło Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady, do którego należeli m.in.: Karp Kuptel i Piotr Murawski. W Orli zorganizowano Komitet Gminny BW-R Hromady.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie w Orli został utworzony tzw. sielsowiet, czyli urząd najniższego szczebla. Natomiast polską szkołę przeorganizowano na szkołę radziecką, w której wprowadzono język białoruski. Po napaści wojsk niemieckich na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich hitlerowscy okupanci w sierpniu 1941 r. w Orli utworzyli getto dla ludności żydowskiej, które szybko zostało zlikwidowane, a orlańskich Żydów wywieziono do obozu w Treblince i wymordowano. Niemieccy okupanci pozwolili na działalność w Orli czteroklasowej szkoły z białoruskim językiem nauczania, nauczali w niej: Bazyli Łoszakiewicz i Mikołaj Nestorowicz.
W styczniu 1945 r. w Orli mieszkały 882 osoby.
Po II wojnie światowej w Orli zorganizowano siedmioklasową Publiczną Szkołę Podstawową, w której w końcu roku szkolnego 1946/1947 pracowało już 6 nauczycieli. W placówce tej w tym czasie języka białoruskiego uczyło się 265 dzieci. Według sprawozdawczości władz oświatowych we wrześniu 1947 r. w budynku szkoły były 303 miejsca w ławkach, biblioteka liczyła 140 tomów książek, a uczyło się w niej 321 dzieci. W roku szkolnym 1948/1949 w klasach I–VII było 331 uczniów. W roku szkolnym 1950/1951 w Szkole Podstawowej w Orli – jako zbiorczej – było 7 nauczycieli, którzy prowadzili zajęcia dla 356 uczniów w 8 izbach lekcyjnych. Na początku lat 50. XX w. w Szkole Podstawowej w Orli przywrócono nauczanie języka białoruskiego. Jeszcze w roku szkolnym 1970/1971 w placówce tej, nadal zbiorczej z 14 nauczycielami, w klasach II–VIII ojczystego języka białoruskiego uczyło się 161 dzieci (na ogółem 290 uczniów w szkole). W marcu 2020 r. w Szkole Podstawowej z Dodatkową Nauką Języka Białoruskiego w Orli ojczystego języka białoruskiego uczyło się 71 dzieci (na ogółem 196 uczniów).
Przy Gminnym Ośrodku Kultury w Orli działają zespoły śpiewacze „Orlanie”, „Malinki” (ze wsi Malinnik), „Werwoczki” oraz młodzieżowa grupa wokalna „Fermata”, które mają w swoim repertuarze piosenki białoruskie. Zespoły prezentują repertuar na festiwalach i konkursach, kultywując białoruskie tradycje i ludowe obrzędy.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Orli było 397 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 119 było gospodarstw zamieszkałych przez 1 osobę. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 20,7%. W 2021 r. w Orli mieszkało 851 osób, z czego 53,8% stanowiły kobiety, a 46,2% mężczyźni.