Wykonawcy

Białoruski ruch śpiewaczy na Podlasiu

Od wieków nieodłącznym, naturalnym elementem życia narodu białoruskiego Białostocczyzny była pieśń. Naszym przodkom towarzyszyła ona w radości i smutku, od narodzin do śmierci. Z pieśnią przezwyciężali ciężką pracę, celebrowali rok obrzędowy, a także obchodzili święta i uroczystości rodzinne. Pieśni te były przekazywane w formie ustnej z pokolenia na pokolenie. W środowisku pojawiały się osoby, które wykazywały się szczególnym talentem wykonywania i interpretacji pieśni tradycyjnych. To właśnie śpiewacy ludowi byli i pozostali głównym źródłem przekazu dla przyszłych pokoleń.

Jako pierwszy teksty ludowe zebrał Michał Federowski – etnograf, badacz polskiej i białoruskiej kultury ludowej – i udokumentował w wielotomowym dziele Lud białoruski¹. Zebrane w latach 1877–1905 pieśni ukazały się w tomie piątym wydanym w 1958 roku². Zapisane przez niego teksty pochodziły głównie z Sokólszczyzny (z dzisiejszego powiatu sokólskiego: Suchowola, Krynki, Korycin, Nowa Chodorówki), obecnego powiatu hajnowskiego (Siemianówki, Łuki) i białostockiego (Nowosad koło Jałówki). Na uwagę zasługuje też zbiór pieśni białoruskich również z Ziemi Sokólskiej zebranych przez Uładysława Kazłoŭskaha, głównie w jego rodzinnej wsi Zalesie, w dzisiejszym powiecie sokólskim. Biełaruskija narodnyja pieśni z Sakolskaha pawietu Kazłoŭščyka ukazały się drukiem w 1930 roku w Białoruskiej Krynicy w Wilnie. Jak poinformował autor we wstępie, opracowane nuty do tych pieśni ze względów technicznych pozostały w zbiorach redakcji³.

Po drugiej wojnie światowej nasi przodkowie wracali do swoich tradycyjnych zajęć w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej. Pieśń w sposób naturalny towarzyszyła im jeszcze do końca lat sześćdziesiątych XX wieku, później postępował proces zaniku tradycyjnej kultury chłopskiej. Dzisiaj w opowieściach najstarszych mieszkańców można usłyszeć o wspólnym śpiewaniu podczas prac polowych, świąt obrzędowych czy zabawach tanecznych na wiejskich „płaszczadkach” przy akompaniamencie miejscowego grajka: skrzypka, harmonisty, bębniarza.

Z czasem tradycyjna kultura muzyczna w Polsce Ludowej została w pewien sposób zinstytucjonalizowana. Coraz częściej białoruskie grupy śpiewacze skupiały się w wiejskich domach kultury, bibliotekach, czytelniach. To właśnie w punkcie bibliotecznym w Gródku, którym kierowała Eugenia Sawicka zrodził się pomysł zorganizowania pierwszego chóru białoruskiego⁴. Natomiast od 1956 roku opiekę nad białoruskim amatorskim ruchem ludowym przejmowało powoli nowo powstałe Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne (BTSK) z siedzibą w Białymstoku i jego regionalne oddziały. Zespoły te, składające się głównie z kobiet, najczęściej wykorzystywały repertuar znany im z przekazów rodzinnych; wykonywały pieśni, które zapamiętały z dzieciństwa. W ten sposób kontynuowana była rodzima białoruska tradycja śpiewacza. Wykorzystywany był też repertuar proponowany przez Zarząd Główny BTSK i jego instruktorów muzycznych. W 1970 roku w budynku BTSK przy ulicy Warszawskiej w Białymstoku odbył się pierwszy przegląd piosenki białoruskiej, który w 1994 roku był już Ogólnopolskim Festiwalem Piosenki Białoruskiej⁵. W tym samym roku w Narwi zorganizowano pierwszy przegląd białoruskich zespołów obrzędowych. Istniejące grupy śpiewacze mogły dodatkowo zaprezentować publiczności scenkę ze zwyczajów rodzinnych czy roku obrzędowego⁶.

Wynikało to z dużego zainteresowania społecznego Białorusinów Białostocczyzny tradycyjną muzyką białoruską z jednej strony, z drugiej zaś z chęci pokazania wyników pracy zorganizowanego na wszystkich szczeblach struktur BTSK ruchu muzycznego. Znalazło się tu miejsce nie tylko dla autentycznych zespołów śpiewaczych, powstałych pod kierunkiem nauczycieli, bibliotekarzy, zwykłych mieszkańców wsi, ale także dla solistów amatorów. Ze sceny można było usłyszeć po raz pierwszy nigdzie dotąd niezapisane ludowe ballady, pieśni obrzędowe, rodzinne, miłosne, humorystyczne, dowcipne. Niemniej jednak opieka nad zespołami ludowymi BTSK zmieniała charakter i styl samorodnych kolektywów śpiewaczych chociażby poprzez akompaniament i obcy repertuar, niekiedy narzucony przez prowadzących zatrudnionych w ośrodkach kultury. Dla wielu śpiewaków była to także, w dobie zaniku tradycyjnej kultury ludowej, możliwość realizowania swoich pasji i szansa na zaprezentowanie talentu poza własnym środowiskiem dla szerokiej publiczności – na scenie. Przykładem może być Aleksander Romaniuk, ludowy śpiewak z Dubiażyna w powiecie bielskim. Swoje hobby mógł realizować od 1964 roku w chórze białoruskim w Bielsku Podlaskim, gdzie po ciężkiej pracy na roli parę razy w tygodniu jeździł na próby. Zaś po kilku latach wraz z innymi mieszkańcami wsi Dubiażyn współorganizował grupę śpiewaczą pod nazwą „Duboczki”⁷.

Zespoły te zawsze miały okazję zaprezentować się na rodzimej, lokalnej scenie. Były to głównie festyny białoruskie organizowane w różnych miejscowościach Białostocczyzny. Niejednokrotnie uświetniały też imprezy, jak dożynki na szczeblu gminnym, powiatowym czy wojewódzkim. Wraz z organizacją ogólnopolskich festiwali czy przeglądów zespołów ludowych miały możliwość prezentacji poza lokalnym środowiskiem. Swoim śpiewem uświetniały wiele wydarzeń o charakterze państwowym. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku coraz więcej zespołów mogło się prezentować poza granicami, przede wszystkim w Republice Białoruś. Dzięki bliskiej współpracy BTSK z Republiką Białoruś zespoły otrzymywały fabryczne stroje z elementami ludowymi. W związku z zatrudnieniem instruktorów muzycznych z Białorusi zaczął znacznie zmieniać się też repertuar. Coraz częściej ze sceny słyszało się utwory sowieckie bądź rosyjskie pieśni estradowe przetłumaczone na język białoruski⁸.

W XXI wieku pozostało niewiele już autentycznych białoruskich zespołów amatorskich. Przyczyną jest globalny zanik kultury tradycyjnej, a także naturalny proces zmiany pokoleniowej. Nieliczne istniejące zespoły z wieloletnim stażem pod wpływem wspomnianych zmian repertuaru, instruktorów czy nawet strojów, a także poprzez polonizowanie nazw własnych dostosowały się do potrzeb muzycznych współczesnego społeczeństwa, które zdecydowanie woli i akceptuje estradę w stylu disco polo. Zespoły te działają w ramach samorządowych ośrodków kultury, co daje wiele możliwości, w tym finansowych i popularyzatorskich, poza tym prowadzi do ich unifikacji. W ten sposób istniejące zespoły zaczęły tracić swój dawny charakter białoruskiej Białostocczyzny. Autentyczność białoruska pozostała w sferze niszowej, przede wszystkim dzięki działalności organizacji pozarządowych, czego przykładem jest powstałe w 2000 roku Stowarzyszenie Muzeum Malej Ojczyzny w Studziwodach.

Wiele samodzielnych grup śpiewaczych, wykorzystujących lokalną gwarę białoruską, zintegrowało środowisko białoruskie Białostocczyzny, a także przyczyniło się do popularyzacji kultury muzycznej Białorusinów. Warto przyjrzeć się dorobkowi wybranych grup śpiewaczych.

W latach 1897–1981 ukazało się 8 tomów pt.: Lud białoruski M. Federowskiego.

² M. Federowski, Lud białoruski: materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877–1905. T. 5: Pieśni, Warszawa 1958.

³ U. Kazłoŭščyk, Biełaruskija narodnyja pieśni z Sakolskaha pawietu, Wilnia 1930, s. 2.

⁴ І. Верас, Што можа зрабіць кніжка…, „Ніва” 1956, № 1, с. 6.

⁵ А. Чабор, Беларуская песня – 72, Беларускі каляндар 1973, Беласток 1973, с. 63; У. Юзвюк, Па струнах сэрца (да 30–годдзя Фестывалю беларускай песні ў Беластоку), Беларускі каляндар 2000, Беласток 2000, с. 118–124.

⁶ Апошнія з Магікан. З Сцяпанам Копам, галоўным інструктарам музыкі ў Ваяводскім асяродку анімацыі культуры гутарыць Ада Чачуга, „Ніва” 1994, nr 29, s. 8, 10.

⁷ І. Гайдук, І ў песні і ў працы, „Ніва” 1976, № 50, s. 1, 4.

⁸ Нікому непатрэбны? Размова са Сцяпанам Копам, музыколагам і фалькларыстам, гутарыў Юрка Хмялеўскі, „Czasopis” 2007, nr 5, s. 26.