Rajsk
Rajsk: gwarowo: „Rajśk”, „Rajśki”, przymiotnik „rejeńśki”.
Dzisiejsza wieś Rajsk, leżąca w granicach województwa podlaskiego, została zorganizowana w połowie XVI w. – jako tzw. ulicówka – w wyniku reformy rolnej zwanej pomiarą włóczną, poprzez scentralizowanie (skomasowanie) już wcześniej istniejących, rozproszonych średniowiecznych osad jedno- lub kilkudworczych zamieszkałych przez prawosławnych Rusinów. Lustracja dóbr królewskich z 1576 r. podaje: „W tem siele włók 51 gruntu śrzedniego, z których na wójta włók 2, na cerkiew włóka 1, na Michała karła włóka 1”. Grunty wsi Rajsk znajdowały się między polami wsi: Orzechowicze, Stołowacz, Husaki, Plutycze, Chraboły i Haćki. Rajsk w drugiej połowie XVI w. przypisany został do folwarku w Stołowaczu, jednego z trzech, a zarazem największego w starostwie bielskim. Wieś Rajsk wraz ze wsią Orzechowicze tworzyły wójtostwo rajskie, w którym w 1576 r. było 7 karczm.
Z zapisów w księdze Sądu Referendarskiego, który w imieniu Króla Polskiego rozpatrywał m.in. skargi chłopów z dóbr królewskich na ich dzierżawców, możemy dowiedzieć się, iż w końcu XVI w. chłopi w starostwie bielskim, a w tym w Rajsku, gospodarzący na włókach osadnych mieli obowiązek odrobienia 12 dni pańszczyzny w roku, a gospodarze na włókach tzw. ciągłych mieli obowiązek odrobienia 2 dni pańszczyzny w tygodniu (oprócz czynszów, podwód i innych popłatków).
Parafia prawosławna w Rajsku istniała już w 1576 r. i początkowo była uposażona w jedną włókę ziemi (ok. 18 ha). Z nadania królów polskich Michała Wiśniowieckiego w 1661 r. i Augusta II Mocnego w 1731 r. Parafia w Rajsku (już unicka) miała 3 włóki ziemi. W 1692 r. proboszczem w Rajsku był Symeon Markiewicz.
Według lustracji z 1602 r. w Rajsku były 3 włóki wybranieckie – przeznaczone dla rodzin mężczyzn zobowiązanych do służby wojskowej.
W 1692 roku w Rajsku podatki płacili gospodarze: 1/ Bazyli Michałczuk, 2/ Andriy tarasowicz, 3/ Andriy Draczuk z Siostrą, 4/ Leonti Piotrowicz, 5/ Mikołay Czerwinski z Siostrą, 6/ Trofim Kluy, 7/ Piotrowski y Parobek, 8/ Tichonowa wdowa, 9/ Alexandrowiczowa Gurska, 10/ Hrihur Markowicz, 11/ Swiryd Juskuw z Synem, 12/ Jakon Momotkowicz zona y Syn, 13/ Jwan Kowal z Siostrą, 14/ Jwan Jackowenia, 15/ Andrzey Siemienowicz z Brate[m], 16/ Wasil Kiszczuk, 17/ Kasiian Iwanow, 18/ Jakon Karbowski, 19/ Hric Trusewicz, 20/ Jwan Trusewicz, 21/ Pawło Mikitin z żoną y Synem, 22/ Timosz Jarmocik, 23/ Chwedur Romańczuk, 24/ Chwedorowa wdowa z synem, 25/ Jwan Jagniuczyk z matką, 26/ Marko Jagniuczyk z żoną y syn, 27/ Chwedur Markow, 28/ Panas Głowacki, 29/ Semenowa Ylaszukowa, 30/ Semin Juskuw, 31/ Hrihur Litwin, 32/ Harasim Kupraszewicz, 33/ Martin Wołczok, 34/ Andrey Ostasewicz z Corką, 35/ Szymansky z zoną Dzi[e]wka y parobek, 36/ Daniło Ostasewicz. W Rajsku mieszkali tzw. szołtysi zobowiązani do służby wojskowej, którzy byli zwolnieni z powinności pańszczyźnianych: 1/ Jakub Telacky [z] żoną y Siostra, 2/ Stephan Wierbicky, 3/ Stephan Ostrowski z zoną Syn y Corka, 4/ Semin Kordiuk, 5/ Leonti Łozinsky, 6/ Andriy Panasowicz, 7/ Jan Panasowicz, 8/ Kaliksty Gurskij y Syn z żoną y Parobek, 9/ Jwan Kaliszuk1.
W drugiej połowie XVIII w. wieś Rajsk należała do dzierżawionego przez magnacki ród Branickich królewskiego starostwa bielskiego, tworząc klucz stołowacki, wraz z wsiami: Chraboły, Ciełuszki, Deniski, Haćki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Karpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Proniewicze, Stacewicze, Stołowacz, Wojszki.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej wieś Rajsk włączono do Prus Nowowschodnich – nowej prowincji państwa pruskiego. Wieś należała wówczas do nowo utworzonego amtu stołowackiego, który był terytorialną jednostką administracyjno-gospodarczą (tworzyły go wsie: Ciełuszki, Husaki, Jacewicze, Kaniuki, Korpacze, Łyse, Nałogi, Orzechowicze, Pawły, Ploski, Plutycze, Rajsk, Stacewicze, Wojszki).
W połowie lat 20. XIX w. carskie władze rozpoczęły w Rajsku akcję szczepienia dzieci przeciwko ospie – poprawiając stan zdrowotny lokalnej wspólnoty.
W 1842 r. w skład prawosławnej Parafii w Rajsku wchodziły następujące wsie: z amtu bielskiego – Haćki (163 parafian), Chraboły (97 parafian), Deniski (374 parafian), z amtu stołowackiego – Rajsk (376 parafian), Nałogi (28 parafian), Husaki (189 parafian), Stacewicze (100 parafian), Plutycze (398 parafian), Łyse (27 parafian), Jacewicze (64 parafian), Ploski (593 parafian).
W wyniku reformy rolnej carskiego ministra Pawła Kisielowa, polegającej na sporządzeniu lustracji majątków państwowych i oczynszowaniu gospodarstw chłopskich, w połowie XIX w. utworzono gminę rajską (mirskoje obszczestwo) z siedzibą w Haćkach, do której należały wsie: Chraboły, Deniski, Haćki, Husaki, Jacewicze, Kletne, Łyse, Mieszuki, Nałogi, Orzechowicze, Ploski, Plutycze, Pulsy, Rajsk, Samułki, Stacewicze.
Według tzw. rewizskich skazek, czyli spisu podatkowego chłopów, w 1851 r. w Rajsku mieszkało ogółem 413 osób (190 mężczyzn i 223 kobiety).
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Rajska było uzyskanie w wyniku carskiej reformy uwłaszczeniowej z 1864 r. gruntów rolnych na własność.
W końcu XIX w. w Rajsku utworzono ministerialną szkołę ludową, którą utrzymywały władze gminne. Na początku XX w. we wsi działała szkoła cerkiewno-parafialna, do której uczęszczało 42 uczniów.
W 1896 r. w Rajsku było 116 budynków mieszkalnych zamieszkałych przez 687 osób (337 mężczyzn, 350 kobiet).
W sierpniu 1915 r. mieszkańcy Rajska zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód ( bieżeństwo) i wracali do zrujnowanej wsi dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. wieś Rajsk leżała w gminie Wyszki, było w niej 71 budynków mieszkalnych, w których zamieszkiwało 341 osób (z czego mężczyzn 163 i kobiet 178), z których 322 osoby były wyznania prawosławnego, 15 osób rzymskokatolickiego i 4 osoby wyznania mojżeszowego. Według ww. spisu 145 osób było narodowości białoruskiej, a 196 osób miało być narodowości polskiej, co wskazuje na sfałszowanie wyników przez rachmistrza, gdyż wogóle nie wykazano 4 osób narodowości żydowskiej wyznania mojżeszowego, a do narodowości polskiej zaliczono 177 prawosławnych Białorusinów.
W Rajsku w połowie lat 20. XX w. otworzono czteroklasową Publiczną Szkołę Powszechną I stopnia, działającą do 1939 r. Dzieci w ciągu 7 lat nauki zdobywały edukację w języku polskim i to tylko na poziomie 4 klasy i nie miały możliwości kontynuowania kształcenia się nawet na poziomie pełnej szkoły podstawowej.
W 1926 r. w Rajsku utworzono koło Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady.
W latach 30. XX w. w Rajsku aktywnie działała organizacja Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi.
Pod wpływem komunistycznej agitacji, jesienią 1934 r. w Rajsku doszło do masowego protestu mieszkańców i niepłacenia podatków, co spowodowało akcję pacyfikacyjną władz polskich z udziałem policji konnej i doprowadziło do areszowania kilkudziesięciu osób.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie polską szkołę przeorganizowano na czteroklasową szkołę radziecką, w której wprowadzono język białoruski. Natomiast na początku okupacji niemieckiej, w roku szkolnym 1941/1942 w Rajsku działała Szkoła Białoruska, nauczała w niej Helena Iwankiewicz.
Dnia 16.06.1942 r. niemieccy okupanci dokonali pacyfikacji wsi Rajsk, w wyniku czego wieś została całkowicie zniszczona, zamordowano wówczas 149 osób: 1/ Joachim Antoniuk lat 38, 2/ Piotr Artemiuk lat 42, 3/ Aleksander Bielecki lat 25, 4/ Jakub Bielecki lat 73, 5/ Józef Biełaszuk, lat 25, 6/ Damian Bobrycki lat 70, 7/ Maria Bobrycka lat 64, 8/ Afrosina Bogusz lat 60, 9/ Józef Bogusz lat 65, 10/ Bazyli Bołdak lat 16, 11/ Katarzyna Bołdak lat 51, 12/ Michał Bołdak lat 45, 13/ Halina Chomaniuk lat 37, 14/ Kirył Chomaniuk lat 38, 15/ Anna Czeczuga lat 48, 16/ Michał Czeczuga lat 53, 17/ Aleksander Czerniak lat 55, 18/ Andrzej Czerniak lat 33, 19/ Anna Czerniak lat 70, 20/ Bazyli Czerniak lat 30, 21/ Dymitr Czerniak lat 52, 22/ Hilary Czerniak lat 40, 23/ Maria Czerniak lat 54, 24/ Michał Czerniak lat 50, 25/ Jan Czerniak lat 15, 26/ Karp Czerwiński lat 39, 27/ Marek Czerwiński lat 60, 28/ Michał Czerwiński lat 42, 29/ Stefan Czerwiński lat 30, 30/ Andrzej Czykwin lat 35, 31/ Michał Czykwin lat 66, 32/ Pelagia Dąbrowska lat 33, 33/ Grzegorz Dąbrowski lat 60, 34/ Andrzej Fiedoruk lat 37, 35/ Bazyli Fiedoruk lat 50, 36/ Dymitr Fiedoruk lat 30, 37/ Jan Fiedoruk lat 17, 38/ Kondrat Fiedoruk lat 50, 39/ Konstanty Fiedoruk lat 57, 40/ Miron / Mirosław Fiedoruk lat 68, 41/ Piotr Fiedoruk lat 40, 42/ Trofim Fiedoruk lat 56, 43/ Bazyli Głowacki lat 49, 44/ Andrzej Godzina lat 40, 45/ Tatiana Godzina lat 44, 46/ Piotr Górski lat 62, 47/ Szymon Hałakan lat 52, 48/ Bazyli Iwaniuk lat 37, 49/ Borys Jasiuk lat 52, 50/ Aleksander Jóźwiak lat 30 lub lat 40, 51/ Sergiusz Jasiuk lat 65, 52/ Aleksander Jóźwiak lat 30, 53/ Bazyli Jóźwiak lat 43, 54/ Eliasz Jóźwiak lat 38, 55/ Stefan Jóźwiak lat 53, 56/ Anna Kalinowska lat 73, 57/ Grzegorz Kalinowski lat 33, 58/ Tedor Konachowicz lat 39, 59/ Andrzej Kosterewa lat 56, 60/ Maria Kosterewa lat 49, 61/ Aleksandra Krupicka lat 39, 62/ Andrzej Krupicki lat 38, 63/ Szymon Krupicki lat 38, 64/ Antonina Kuczko lat 55, 65/ Grzegorz Kuczko lat 19, 66/ Zachariusz Kuczko lat 32, 67/ Bolesław Leszczyński lat 52, 68/ Józef Makowski lat 40, 69/ Konstanty Mateńko lat 48, 70/ Aleksander Mielniczuk lat 41, 71/ Teodor Mielniczuk lat 22, 72/ Mikołaj Mikołajuk lat 38, 73/ Bazyli Mikołajuk lat 37, 74/ Jan Mikołajuk lat 16, 75/ Jan Mikołajuk lat 45, 76/ Mikołaj Mikołajuk lat 16, 77/ Mikołaj Misiejuk lat 32, 78/ Józef Misiuk lat 31, 79/ Daniel Momotko lat 55, 80/ Filip Momotko lat 46, 81/ Katarzyna Momotko lat 53, 82/ Leon Momotko lat 18, 83/ Paweł Momotko lat 54, 84/ Teodor Momotko lat 60, 85/ Maria Nikołajuk lat 45, 86/ Roman Nikołajuk lat 56, 87/ Sidor Nikołajuk lat 83, 88/ Agata Onufryjuk lat 50, 89/ Mikołaj Onufryjuk lat 50, 90/ Prokop Onufryjuk lat 45, 91/ Aleksander Pawluczuk lat 50, 92/ Korniło Pawluczuk lat 35, 93/ Mikołaj Pawluczuk lat 50, 94/ Nadzieja Polikatus lat 30, 95/ Mikołaj Puzyta lat 70, 96/ Sergiusz Puzyta lat 40, 97/ Klemens Rajecki lat 45, 98/ Aleksander Siemieniuk lat 35, 99/ Aleksy Siemieniuk lat 65, 100/ Bazyli Siemieniuk lat 35, 101/ Dymitr Siemieniuk lat 80, 102/ Grzegorz Siemieniuk lat 16, 103/ Izydor Siemieniuk lat 40, 104/ Jan Siemieniuk lat 39, 105/ Jan Siemieniuk lat 40, 106/ Michał Siemieniuk lat 16, 107/ Olga Siemieniuk lat 20, 108/ Teodor Siemieniuk lat 34, 109/ Teodor Siemieniuk lat 40, 110/ Włodzimierz Siemieniuk lat 77, 111/ Andrzej Szczerbiński lat 70, 112/ Jakub Szczerbiński lat 65, 113/ Jan Szczerbiński lat 80, 114/ Jan Szczerbiński lat 43, 115/ Michał Szczerbiński lat 46, 116/ Piotr Szczerbiński lat 46, 117/ Teodor Szczerbiński lat 63, 118/ Daniel Szengolec lat 60, 119/ Mikołaj Szengolec lat 50, 120/ Teodor Szengolec lat 32, 121/ Bazyli Szymański lat 52, 122/ Leon Szymański lat 70, 123/ Jan Szymański lat 34, 124/ Maria Szymańska lat 28, 125/ Teodor Szymański lat 34, 126/ Paweł Szuj lat 32, 127/ Andrzej Tiszuk lat 65, 128/ Jan Trofimczuk lat 15, 129/ Jan Trofimczuk lat 50, 130/ Dominika Tymińska lat 49, 131/ Irena Tymińska lat 65, 132/ Jan Tymiński lat 25, 133/ Józef Tymiński lat 22, 134/ Michał Tymiński lat 39, 135/ Mikołaj Tymiński lat 34, 136/ Sergiusz Tymiński lat 39, 137/ Trofim Tymiński lat 65, 138/ Andrzej Wasiluk lat 39, 139/ Grzegorz Wasiluk lat 50, 140/ Jan Wasilewski (lub Wasiluk) lat 43, 141/ Maria Wasilewska (lub Wasiluk) lat 19, 142/ Mokrenia Wasilewska (lub Wasiluk) lat 45, 143/ Wasilisa Zabrocka lat 322 (nie wymieniono dziecka, o którym wspominał w zeznaniach o. Stefan Iwankiewicz i 5 osób spoza Rajska). Pozostałych mieszkańców przesiedlono do innych miejscowości, a młodzież wywieziono do Niemiec na przymusowe roboty.
Po wyzwoleniu Białostocczyzny w lipcu 1944 r. spod niemieckiej okupacji do Rajska zaczęli powracać mieszkańcy i zaczęło odradzać się życie społeczne. W 1945 r. we wsi mieszkało 229 osób, z których 184 było narodowości białoruskiej, a 45 narodowości polskiej.
W Rajsku już w roku szkolnym 1948/1949 działała Szkoła Podstawowa o klasach I–IV z jednym nauczycielem, uczęszczało do niej 55 uczniów.
Orzeczeniem Starosty Powiatowego Bielskiego z dnia 17.03.1950 r. na własność państwa przeszło mienie pozostałe po 27 mieszkańcach wsi Rajsk przesiedlonych po II wojnie światowej do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich: 1/ Momotko Anna c. Jana – 1,17 ha gruntu, 2/ Szczerbiński Szymon – 5,46 ha, 3/ Mikołajuk Michał s. Tomasza – 2,36 ha, 4/ Tymiński Mikołaj – 1,99 ha, 5/ Konachowicz Teodor s. Maksyma – 11,71 ha gruntu, 6/ Wasyluk Teodor s. Jana – 5,20 ha gruntu, 7/ Jasiuk Jan s. Jana – 6,39 ha gruntu, 8/ Tymińska Olga – 9,33 ha gruntu, 9/ Mielniczuk Mikołaj – 6,92 ha gruntu, 10/ Pawluczuk Korneliusz – 0,12 ha gruntu, 11/ Antoniuk Joachim – 10,03 ha gruntu, 12/ Mikołajuk Szymon – 15,44 ha gruntu, 13/ Momotko Paweł – 5,61 ha gruntu, 14/ Galak Włodzimierz – 6 ha gruntu, 15/ Czerwiński Michał – 8,28 ha gruntu, 16/ spadkobiercy Szymańskiego Michała s. Mikołaja i Eudokii: Anna i Nina – 8,82 ha gruntu, 17/ Radziewski Kazimierz – 1,8 ha gruntu, 18/ Puzytow Eudokia – 14,63 ha gruntu, 19/ Spadkobiercy Jaroszuka Tarasa s. Aleksego i córek Heleny i Kławdii – 7,13 ha gruntów, 20/ Karpiuk Konstanty s. Mikołaja – 11,57 ha gruntu, 21/ Dawidziuk Abercjusz s. Bartłomieja – 6,37 ha gruntu, dom i chlew, 22/ Siemieniuk Cyryl s. Jana – 17,1 ha gruntu i chlew, 23/ Tichoniuk Klemens s. Denisa – 9,75 ha gruntu, 24/ Stepaniuk Artemi s. Zachariasza – 2,22 ha gruntu, dom i chlew, 25/ Prokopiuk Michał s. Bazyla – 7,81 ha gruntu, 26/ Jaroszuka Makarego s. Nikifora – 8,97 ha gruntu, 27/ spadkobiercy Prokopiuka Stefana [bez podania ilości gruntów]3.
W 1950 r. w Rajsku utworzono Spółdzielnię Produkcyjną, której przewodniczącym został Michał Godzina. W 1956 r. uległa ona samorozwiązaniu.
W latach 50. XX w. w Szkole Podstawowej w Rajsku wprowadzono język białoruski. W roku szkolnym 1970/1971 w ośmioklasowej Szkole Podstawowej w Rajsku było 87 uczniów, z których w klasach II–VIII języka białoruskiego uczyło się 76 uczniów. W roku szkolnym 1980/1981 języka białoruskiego uczyło się już tylko 35 uczniów. Natomiast w roku szkolnym 1986/1987 w szkole języka białoruskiego uczyło się 24 uczniów, czyli 72,7 % uczęszczających do tej placówki. W następnym roku szkoła została zlikwidowana, a dzieci kontynuowały naukę ojczystego języka białoruskiego w Szkole Podstawowej w Chrabołach.
W 1978 r. w Rajsku powstał zespół śpiewaczy „Zgodne Maki” w składzie: Eugenia Czernak, Antonina Dombrowska, Maria Fiedoruk, Wiera Fiedoruk, Zenaida Fiedoruk, Maria Iwaniuk, Zofia Nikołajuk, Eugenia Siemieniuk, Julia Szczerbińska, Eugenia Szumska, Eugenia Szymańska, Ignacy Momotko i Mikołaj Czerwiński, pod kierownictwem instruktora Piotra Niewińskiego. Zespół przez dziesięciolecia działał w ramach koła Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, zdobywając najwyższe laury na przeglądach i konkursach organizowanych nie tylko na Białostocczyźnie, ale także w kraju.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. w Rajsku było 96 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 45 było gospodarstw zamieszkałych przez 2 osoby. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmalała o 61,1%. W 2021 r. w Rajsku mieszkało 117 osób, z czego 53,0% stanowiły kobiety, a 47,0% mężczyźni.