Narewka
Narewka: gwarowo: „naraṷka”, „naraṷki”, przymiotnik „naraṷski”.
Dzisiejsza wieś Narewka, leżąca w granicach obecnego województwa podlaskiego, została zorganizowana na miejscu założonej przed 1639 r. osady rudnika Tomasza Wydry. W II połowie XVIII w. w Narewce znajdowała się binduga do spławiania drewna pozyskiwanego z Puszczy Białowieskiej, a także siedziba strażnika leśnego (w końcu XVIII w. strażnikami byli m.in.: Prokopowicz i Józef Gutowski).
W 1777 r. w Narewce został ufundowany kościół, który jako filialny należał do rzymskokatolickiej Parafii w Narwi i obsługiwał olbrzymie tereny od Białowieży po rzekę Narew i od Hajnówki po Cichowolę i Tuszemlę (obecnie w granicach Republiki Białoruś).
W Narewce pierwszą cerkiew p.w. Jana Chrzciciela, jeszcze jako unicką, wybudowano na cmentarzu w 1794 r. Unici (przodkowie dzisiejszych Białorusinów) z Narewki należeli wówczas do Parafii w Lewkowie Starym.
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Narewkę włączono do państwa rosyjskiego. Kościół rzymskokatolicki wraz z wiernymi dołączono wówczas jako filialny do rzymskokatolickiej Parafii w Jałówce.
W połowie XIX w. Narewka, wraz z napływem ludności żydowskiej, zaczęła stawać się osadą rzemieślniczą. Wówczas to wspólnota żydowska wybudowała drewnianą bóżnicę.
Przełomowym wydarzeniem dla mieszkańców Narewki i okolicznych wsi zamieszkiwanych przez prawosławną i rzymskokatolicką ludność białoruską było uzyskanie w wyniku carskich reform z 1861 r. wolności osobistej oraz gospodarstw rolnych na własność.
W 1866 r. filialny Kościół rzymskokatolicki w Narewce, w wyniku represji po powstaniu styczniowym, został zamknięty przez rosyjskie władze.
Parafię Prawosławną w Narewce utworzono w 1869 r.
W I połowie lat 80. XIX w. osadę Narewka zamieszkiwało ok. 870 osób (450 mężczyzn i 420 kobiet), z czego ok. 780 było narodowości żydowskiej.
Parafię Rzymskokatolicką w Narewce utworzono w 1908 r. i była to obszarowo jedna z największych rzymskokatolickich parafii w regionie.
W sierpniu 1915 r. prawosławni mieszkańcy Narewki i okolicznych wsi zostali ewakuowani przez carskie władze – przed przesuwającym się frontem walk rosyjsko-niemieckich – na wschód (bieżeństwo) i wracali do zrujnowanych gospodarstw dopiero w latach 1918–1922.
Według spisu ludności z września 1921 r. miasteczko Narewka (wówczas Narewka Mała) leżało w gminie Masiewo pow. Białowieża, były w nim 174 budynki mieszkalne, w których zamieszkiwało 1205 osób (z czego 579 mężczyzn i 626 kobiet), z których 758 osób było wyznania mojżeszowego, 242 osoby były wyznania prawosławnego, 204 osoby wyznania rzymskokatolickiego i 1 osoba ewangelickiego. Według ww. spisu 611 osób było narodowości żydowskiej, 376 osób było narodowości polskiej, 213 osób narodowości białoruskiej oraz 5 innej, co wskazuje na sfałszowanie wyników przez rachmistrza, gdyż do narodowości polskiej zaliczono 147 Żydów wyznania mojżeszowego i 29 prawosławnych Białorusinów.
W utworzonej w okresie międzywojennym polskiej Publicznej Szkole Powszechnej w Narewce dzieci różnych narodowości w ciągu siedmiu lat nauki zdobywały edukację tylko w języku polskim.
W Narewce 21 XI 1926 r. utworzono koło Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady, którego przewodniczącym został Jakub Dulko (Jakow Dulko), sekretarzem Siemion Siemieniaka (Siemien Siemieniaka), skarbnikiem Michał Borowski (Michał Barowski). Członkami koła byli: Nikołaj Czarniecki, Iwan Paciewicz, Aleksandr Barowski, Aleksandr Czarniecki, Sierhiej Kanstanczuk, Aleksandr Kozak, Pawieł Krasnopolski i Iwan Pacewicz. Pod presją polskiej administracji szybko uległo ono likwidacji.
W latach 1926–1929 w Narewce działało również koło Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury, którego przewodniczącym był M. Krasnopolski. Funkcję sekretarza pełnili Piotr Borowski, a następnie Piotr Kabac, zaś skarbnikami byli Mikołaj Kryszan i Teodor Skiepko.
Po zajęciu Białostocczyzny w końcu września 1939 r. przez władze radzieckie polską szkołę przeorganizowano na szkołę radziecką, w której wprowadzono język białoruski.
W czasie okupacji niemieckiej Narewka wchodziła w skład Amtskomisariatu Białowieża w Bezirk Bialystok.
Już na początku sierpnia 1941 r. hitlerowscy okupanci większość mieszkańców Narewki narodowości żydowskiej wywieźli do getta w Kobryniu, natomiast 282 mężczyzn zamordowali w okolicach wsi Zabłotczyzna. II wojnę światową przeżyli tylko nieliczni. W trakcie wysiedlania ludności żydowskiej z Narewki hitlerowcy zamordowali jej mieszkańca Jana Sołogubika. W drugiej połowie sierpnia 1941 r. hitlerowcy zamordowali także: Aleksandra Czarnieckiego, Pawła Krasowskiego, Mikołaja Stulgisa, Pawła Stulgisa s. Konstantego. Z Narewki w okresie okupacji hitlerowskiej wywieziono na roboty do Niemiec 16 mieszkańców, z których 1 osoba zginęła.
W roku szkolnym 1943/1944 działała Szkoła Białoruska w Narewce, w której nauczali m.in.: Aleksander Wołkowycki i Mikołaj Karpiuk.
Po wyzwoleniu Narewki spod okupacji niemieckiej w lipcu 1944 r. w tej miejscowości utworzono siedzibę gminy.
Według spisu powszechnego z 1945 r. we wsi Narewka było 1418 mieszkańców, z czego 628 osób do lat 18, a 790 osób powyżej 18 lat.
W dniu 17.04.1945 r. w trakcie napadu na Narewkę oddziału Obywatelskiej Armii Krajowej dowodzonego przez Zygmunta Szendzielarza ps. „Łupaszka” zamordowano czterech jej mieszkańców: Jana Leszczyńskiego – wójta, Piotra Kabaca – urzędnika, Aleksandra Wołkowyckiego – dyrektora szkoły z językiem białoruskim i Mikołaja Lewszę – gajowego.
We wrześniu 1944 r. w Narewce utworzono Publiczną Szkołę Powszechną z językiem białoruskim, której dyrektorem został Aleksander Wołkowycki. Języka białoruskiego przestano nauczać w tej placówce po zamordowaniu jej dyrektora.
We wrześniu 1946 r. w Publicznej Szkole Powszechnej w Narewce z polskim językiem nauczania jako zbiorczej uczyły się dzieci z następujących miejscowości: Grodzisk, Guszczewina, Gruszki, Janowo, kolonia Jelonka, Mikłaszewo, Minkówka, Stoczek, Świnoroje, Suszczy Borek, Zabłotczyzna, Planta (miejscowości znajdowały się w odległości do ok. 4 kilometrów). W maju 1946 r. w szkole tej na ogólną liczbę 379 uczniów, 238 dzieci było wyznania prawosławnego, 126 rzymskokatolickiego oraz 15 baptystów.
W roku szkolnym 1950/1951 w Szkole Podstawowej w Narewce ponownie wprowadzono nauczanie ojczystego języka białoruskiego (nauczali go: Włodzimierz Antiporowicz i Maria Kruk). W tym czasie była to pełna szkoła zbiorcza o 9 własnych salach lekcyjnych z 408 uczniami w klasach I–VII, w której pracowało 5 nauczycieli kwalifikowanych i 4 nauczycieli niekwalifikowanych (w tym czasie nie wykazano już nauczycieli religii). Podczas wizytacji Szkoły Podstawowej w Narewce przeprowadzonej w dniach 2–3.03.1954 r. wykazano, że w placówce tej na ogółem 237 uczniów (184 narodowości białoruskiej i 53 narodowości polskiej) w klasach II–VII języka białoruskiego uczyło się 207 dzieci (161 narodowości białoruskiej – prawosławnych i 46 narodowości polskiej – katolików). Kierownikiem placówki był Edward Prostek – nieznający języka białoruskiego, podobnie jak większość zatrudnionych w niej nauczycieli. Języka białoruskiego uczyła Maria Kruk po 2 godziny tygodniowo w każdej klasie. Brak było podręczników do nauczania języka białoruskiego. Dziesięć lat później w roku szkolnym 1960/1961 w Szkole Podstawowej w Narewce na ogółem 275 uczniów języka białoruskiego w klasach II–VII uczyło się 171 dzieci w wymiarze 3 godzin lekcyjnych w tygodniu, zaś we wrześniu 1970 r. w klasach II–VIII języka białoruskiego uczyło się 141 uczniów (na ogółem 266 uczniów) w wymiarze 3 godzin lekcyjnych w tygodniu. W roku szkolnym 1981/1982 w Szkole Podstawowej w Narewce języka białoruskiego uczyło się 104 uczniów. W roku szkolnym 2019/2020 w Szkole Podstawowej w Narewce języka białoruskiego uczyło się 74 uczniów (na ogółem 141 uczniów).
W 2007 r. w Narewce otwarto Galerię im. Tamary Sołoniewicz – znanej w Polsce białoruskiej reportażystki i reżyserki, która urodziła się w 1938 r. w tej miejscowości.
Dnia 24.03.2009 r. Rada Gminy Narewka pod przewodnictwem Andrzeja Niedźwiedzia podjęła uchwałę Nr XXI/184/09 w sprawie wyrażenia zgody na wprowadzenie języka białoruskiej mniejszości narodowej jako języka pomocniczego przed organami Gminy Narewka, na podstawie której Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji dnia 16.06.2009 r. wpisał Gminę Narewka do Urzędowego Rejestru Gmin, w których używany jest język białoruski jako pomocniczy.
Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań w 2002 r. w gminie Narewka na ogółem 4199 mieszkańców narodowość białoruską zadeklarowało 1977 osób (47,1%), zaś używanie języka białoruskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 2260 mieszkańców (53,8%).
W latach 1998–2021 liczba mieszkańców w Narewce wzrosła o 8,6%. W 2021 r. w Narewce było 832 mieszkańców, z czego 51,6% stanowiły kobiety, a 48,4% mężczyźni. Spis wykazał 350 gospodarstw domowych. Wśród nich najwięcej, bo 98 było gospodarstw zamieszkałych przez dwie osoby.